Sau đây là một vài câu hỏi và trả lời liên quan đến vấn đề đồng tiền:

CHÚNG TA ĐANG BÀN ĐẾN TỈ GIÁ NÀO?

Ở đây là tỉ giá Đôla/VNĐ không chính thức, hay thị trường chợ đen, được niêm yết tại khắp các tiệm vàng trong nước, vốn dĩ nhiều gấp 2 lần so với các trung tâm trao đổi tiền tệ. Ở mức 19,100, VNĐ yếu hơn khoảng 12.5% tỉ giá tham khảo ấn định bởi Ngân hàng Nhà nước.

Tỉ giá Đôla/VNĐ chính thức bị hạn chế trên thị trường liên ngân hàng với biên độ 5% cao hay thấp hơn tỉ giá tham khảo.

Người ta cho rằng các ngân hàng thường tìm cách vượt qua biên độ thông qua đồng tiền thứ 3 không bị hạn chế hay các giao dịch sáng tạo khác, và tỉ giá thị trường chợ đen phản ánh sát sao nhất tỉ giá thực trên thị trường ngoại hối.

Những nhà kinh doanh ngoại hối nói vậy bởi vì quy mô nhỏ của thị trường không chính thức. Đôi khi một lệnh mua khoảng 10 triệu Đôla trong một ngày cũng đã tác động không nhỏ đến thị trường.

TẠI SAO VNĐ LẠI SUY YẾU SO VỚI ĐÔLA?

Nguyên nhân tức thời, những người kinh doanh cho rằng, đó chính là lượng cầu USD tăng bởi khoảng cách giữa giá vàng ở Việt Nam và thị trường thế giới ngày càng rộng. Việt Nam cấm nhập khẩu vàng từ tháng 5 2008. Những kẻ gây ảnh hưởng lớn nhất tại thị trường chợ đen là buôn lậu vàng, thường hoạt động thông qua Campuchia.

Thứ 4 tuần này, giá vàng đã chạm mức 27 triệu đồng một lượng, tức khoảng 1,175 USD một ounce. Trên thị trường vàng quốc tế là vào khoảng 1,106 USD.

Một nguyên nhân khác, cũng theo những người kinh doanh, là do tin đồn từ tuần trước rằng Ngân hàng Nhà nước sẽ nới rộng biên độ, có thể sẽ tăng gấp đôi. Truyền thông nhà nước đã trích lời Thống Đốc Nguyễn Văn Giàu phủ nhận tin đồn trên.

Nói rộng ra, tính thanh khoản của đồng Đôla bị thắt lại trong gần như cả năm ngoái, một phần vì sụt giảm đột ngột từ dòng đầu tư nước ngoài, kiếu hối và xuất khẩu.

Các doanh nghiệp xuất khẩu, bao gồm các công ty Nhà nước lớn, và nhiều nhà kinh tế tin rằng, hộ gia đình bắt đầu tích trữ Đôla nhưng một hàng rào chống lại sự sụt giảm trông thấy của đồng nội tệ và lạm phát. Nhiều người dân Việt Nam hẳn còn nhớ đợt siêu lạm phát những năm 1980 và nền kinh tế trở nên Đôla hoá cao như một kết quả.

LIỆU NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC SẼ PHÁ GIÁ?

Câu cửa miệng của Ngân hàng Nhà nước luôn là sẽ quản lí tỉ giá linh hoạt, và không có dự định phá giá hay nới rộng biên độ trong thời gian tới.

Thống đốc Giàu lặp lại những ý trên vào cuối tuần và khuyên người tiêu dùng không nên mua Đôla nhằm “tránh mất mát”, mặc dù ông không nói thêm về vấn đề này.

Từ tháng 6 2008 đến tháng 3 2009, Ngân hàng Nhà nước liên tục nới rộng biên độ 3 lần, cho phép VNĐ yếu dần một cách hiệu quả, và tiến hành duy nhất 2 lần phá giá.

Sau mỗi lần điều chỉnh, tỉ giá chính thức gần như ngay lập tức rơi về điểm tận cùng của biên độ và tỉ giá trên thị trường chợ đen cũng rớt theo.

Thực tế trên có thể khiến Ngân hàng Nhà nước thận trọng hơn trong những quyết định phá giá nhỏ sau này.

Trong khi đó, tuần trước, Morgan Stanley cho rằng việc phá giá đồng tiền thêm nữa “có thể tạo tâm lí kỳ vọng tiếp tục phá giá, dẫn đến người dân nắm giữ USD nhiều hơn và kết quả là Ngân hàng trung ương cần nhiều dự trữ ngoại tệ hơn để củng cố nội tệ”

Mặc dù nếu không làm đồng nội tệ suy yếu có thể để mặc áp lực lên cân bằng bên ngoài trở nên mất kiểm soát. Ngân hàng Nhà nước đã từng bước hạ tỉ giá tham chiếu xuống nhưng tính từ tháng 5 đến nay chỉ là 0.5%.

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC NÊN LÀM GÌ?

Một số người trong ngành ngân hàng nói Thống Đốc cần đưa ra nhiều hơn mức “lời khuyên” và đề nghị Ngân hàng Nhà nước can thiệp bằng cách bán ra nhiều USD cho các ngân hàng thương mại để đáp ứng đủ nhu cầu của các nhà nhập khẩu, những người chịu thiệt hại nhiều nhất bởi sự suy yếu của tiền Đồng.

Một chướng ngại tiềm năng khác nữa chính là dự trữ ngoại hối của Việt Nam. Từ đầu năm đến cuối tháng 6, dự trữ ngoại hối đã giảm 23%, xuống còn 17.6 tỉ USD (số liệu từ ADB).

Ngân hàng trung ương không đưa ra số liệu về dự trữ thường xuyên nhưng nhiều nhà kinh tế tin tưởng con số hiện giờ còn nhỏ hơn thế, mặc dù có thể có nhiều nguồn ngoại tệ khác đổ vào.

Giả sử với hạn chế của nguồn tài nguyên ngoại hối, nhiều nhà kinh tế biện hộ cho một lần phá giá lớn theo sau bởi một lần phòng thủ mạnh mẽ với nguồn thuốc súng sẵn có từ kho dự trữ. Một vài ý kiến cho rằng Ngân hàng Nhà nước nên sửa sang lại cách thức quản lí tỉ giá sao cho linh hoạt hơn trong tương lai.

Thắt chặt tiền tệ cũng là một giải pháp. Tuy nhiên, chính phủ lại đang miệt mài với gói kích thích kinh tế trong vài tháng tới và mới đây thông qua kéo dài chương trình hỗ trợ lãi suất, được cho là sẽ giảm khả năng lãi suất sẽ đi lên trong tương lai gần.

Một bước khác Ngân hàng Nhà nước cũng có thể thực hiện nhằm giảm bớt áp lực, đó là buộc các công ty xuất khẩu, cụ thể là các doanh nghiệp nhà nước lớn, bán ra lượng Đôla mà họ đã tích trữ. Ý kiến này đã được bàn tới vài tháng trước.
Dịch từ Forbes

Đó thực sự là một vấn đề góp phần vào những khó khăn khi kinh doanh ở đất nước mà lòng tin vào đồng nội tệ thấp, nơi mà Đôla Mỹ vẫn là ông vua và thỉnh thoảng xuất hiện tình trạng khan hiếm vì sự mua vào ồ ạt của người dân vốn luôn cảnh giác.

Theo luật, Ford Việt Nam chỉ có thể kiếm tiền bằng đồng Việt Nam, đồng tiền không thể hoán đổi, trong khi phải trả cho hầu hết nhà cung cấp bằng đồng tiền cứng (hard currency) bởi ít nhất 85% linh kiện xe được nhập khẩu.

“Có những ngày các anh bên bộ Tài Chính đến và nói: ‘Chúng tôi không có đủ Đôla Mỹ’,” Michael Pease, Tổng giám đốc Ford Việt Nam nói.

“Và chúng tôi buộc phải có lựa chọn các khác những lúc như thế, hoặc là chúng tôi có thể lấy một loại tiền khác hoặc chúng tôi phải quay lại nhà cung cấp và nói, nhìn đây, theo ngân hàng xác nhận, chúng tôi không thể trả tiền vào đúng ngày đã cam kết”

Ford không gặp quá nhiều khó khăn trong việc kinh doanh xe tại thị trường mà trong tháng 9 đã chứng kiến doanh số tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái, một phần là kết quả của gói kích cầu chính phủ. Vấn đề gây đau đầu lại là tìm đủ ngoại tệ.

Nhà sản xuất xe thứ 2 của Mỹ này trong năm nay đứng thứ 6 tại Việt Nam dựa vào doanh số, bán được 4,852 chiếc trong 9 tháng đầu năm, theo hiệp hội nhà sản xuất xe ôtô Việt Nam (VAMA). Ông Pease nói rằng ông kỳ vọng doanh số năm nay sẽ bằng năm ngoái.

Thế nhưng tìm được ngoại tệ lại là một câu chuyện hoàn toàn khác, và khả năng của một lần phá giá, nỗi lo từ bao lâu nay.

Không chỉ mình Ford, khoảng từ năm ngoái trở lại, yếu tố tâm lí cũng như thị trường đã tạo nên một cơn thiếu hụt Đôla trên thị trường chính thức và giữ tiền Đồng ở mức ngang bằng hay vượt quá biên độ cho phép trong giao dịch với đồng Đôla, gây khó khăn cho những doanh nghiệp nhập khẩu.

Nhà nước trao quyền ưu tiên tiếp cận ngoại hối cho một số ngành kinh doanh, trong đó có xăng dầu và phân bón.

Nhưng hàng loạt ngành nghề khác, vài trong số đó đứng đầu bởi các công ty vốn nhà nước, cũng đã phải chịu cảnh thiếu Đôla. Trong tháng 7, Hiệp hội thép Việt Nam đã viết một bức thư gửi Thủ tướng nói rằng các công ty thành viên đang đứng trước cảnh phải đóng cửa vì không tìm đủ ngoại tệ để nhập khẩu phôi thép.

Trong khi hầu hết đồng tiền các nước châu Á mạnh lên so với đồng Đôla, Việt Nam đi ngược lại xu thế. Ngân hàng nhà nước đã không thể đưa trở lại tầm kiểm soát, gây nên một vấn đề lớn cho nền kinh tế và một rủi ro cho nhà đầu tư.

Tháng 10 này đánh dấu mốc một năm tiền Đồng liên tục chạm hay vượt quá biên độ giao dịch, mặc cho đã bị phá giá 3%, ngân hàng Nhà nước nới rộng biên độ giao dịch từ 2% lên 5% và hàng loạt biện pháp quản lí.

Trên thị trường chính thức, VNĐ được phép chạm mức 17,845 ăn một Đôla dưới sự ấn định của ngân hàng Nhà nước, nhưng trên thực tế, ở tiệm vàng hay giao lịch liên ngân hàng, đồng USD được trao đổi ở mức xấp xỉ 18,250.

Nhiều nhà kinh tế, chuyên gia kinh doanh ngoại tệ liên ngân hàng và những người buôn bán trên thị trường chợ đen tin rằng tiền Đồng sẽ tiếp tục yếu đi trong những tháng tới khi Tết đang đến dần, thâm hụt thương mại trầm trọng hơn, lạm phát tăng và kinh tế phát triển trở lại. Họ cho rằng nó có thể chạm mức 19,000.

Nền kinh tế Việt Nam phụ thuộc rất lớn và xuất khẩu hàng tiêu dùng như gạo, dầu thô, hàng may mặc, cũng như lượng kiều hối gửi về từ nước ngoài, đã vượt qua cơn bão kinh tế khá tốt với việc GDP tăng trưởng trong 3 quý lên đến 4.6%. Mục tiêu cả năm ở vào khoảng 5%, mức mà nhiều nhà kinh tế xem như là đáng nể, dù thấp hơn con số 6.2% của năm trước và thậm chí còn cao hơn nhiều năm trước đó.

THỊ TRƯỜNG CHỢ ĐEN, THỊ TRƯỜNG THẬT

Với doanh nghiệp nhỏ và cá nhân, tỉ giá chính thức hầu như chẳng liên quan gì và tỉ giá trên phố mới chính là cái đáng bàn.

“Tôi chẳng bao giờ mua được dù chỉ một Đôla với tỉ giá chính thức từ ngân hàng”, một nhà sản xuất cáp đồng có trụ sở tại Hà Nội cho biết. Anh từ chối cho biết tên vì mua bán ngoại tệ trên thị trường chợ đen là phạm pháp (technically illegal).

“Ngân hàng giới thiệu với một tiệm vàng mà tôi có thể mua Đôla và tự động chuyển vào tài khoản của tôi ở ngân hàng, sau đó tôi chuyển sang nước ngoài trả tiền hợp đồng”.

Tiệm vàng nhiều gấp đôi so với đại lí buôn bán ngoại tệ. Với một tiệm lớn có thể mua bán đến 2 triệu USD (1.2 triệu Bảng) một ngày. Ngành kinh doanh này không hề chững lại trong suốt suy thoái toàn cầu.

“Thị trường chợ đen ở đây mới chính là thị trường thật giữ cho nền kinh tế hoạt động. Mọi thứ sẽ chết nếu thị trường chợ đen không tồn tại”, một chủ tiệm vàng cho biết trong lúc ngồi trả lời những chiếc điện thoại đổ chuông không dứt. Khách hàng vào rồi lại ra với từng cọc tiền trên tay.

“Nếu ngân hàng Nhà nước không thể kiểm soát tình thế một cách thành công thì chẳng còn cách nào khác là để cho thị trường tự giải quyết mọi việc”

Một vài ý kiến cho rằng Ngân hàng Nhà nước lí giải rằng nếu tỉ giá hối đoái nếu có vượt quá biên độ cũng chẳng phải là vấn đề lớn, miễn là nó vẫn duy trì ở mức tương đối ổn định.

Trên thực tế, Ngân hàng Nhà nước đã bó tay.

Thứ nhất, họ hoàn toàn độc lập. Ngân hàng Nhà nước đáp lại Thủ Tướng, cũng giống như các Bộ, Ngành khác, và xin chữ ký của ông cho những quyết định quan trọng.

Điều đó có nghĩa là khi chính phủ tập trung vào kích thích kinh tế phát triển như trong vài tháng nay thì việc thắt chặt tiền tệ đành tránh sang một bên.

Thứ hai, các chuyên gia kinh tế nói rằng dự trữ ngoại hối của Việt Nam là không đủ cho kiểu can thiệp liên tục cần thiết để giữ tiền Đồng nằm trong biên độ. Vào cuối tháng 6, dự trữ ngoại hối đứng ở mức 17.6 tỉ USD, chảy mất hơn 23% từ cuối năm ngoái, và hiện giờ còn có thể thấp hơn nữa.

Ngân hàng Nhà nước lúng túng, chỉ cấp Đôla cho những ngành chiến lược và ngoe nguẩy cái gậy quản lí to tướng trong khi ép tỉ giá tham khảo xuống để xoa dịu sức ép.

RỦI RO TỪ VIỆC PHÁ GIÁ

Nhiều nhà kinh tế khẳng định rằng tình hình này gây ra nhiều tác hại.

Những công ty danh tiếng như Ford không thể quay sang thị trường chợ đen vì điều đó là phạm pháp. Ford cũng đã được chỉ dẫn thủ tục báo cáo lên SBV nếu các ngân hàng đối tác đòi thu phí nhằm hưởng mức tỉ giá khác.

Ông Pease cũng đưa vào khả năng sử dụng Euro hay Yen trong thanh toán cho nhà cung cấp để ít nhất ông có thể đưa cho họ cái gì đó đúng hạn. SBV không hạn chế trao đổi với những ngoại tệ trên, và tỉ giá cũng xấp xỉ Đôla chợ đen.

“Đây là một vấn đề mà tôi nghĩ các công ty ngày nay phải nhận ra như  là một chi phí kinh doanh”.

Chuyện tình dài kỳ của Việt Nam với đồng Đôla khó mà giải thích và có lẽ hơn hẳn phần còn lại của thế giới, nơi mà có hẳn rổ ngoại tệ khác thay thế Đôla.

Từ cuộc cải cách những năm cuối 1980 hay sớm hơn, vàng và Đôla đã được người dân ưa chuộng vì chính phủ không thể kiểm soát lạm phát bất kham.

Nhiều nhà kinh tế nói nạn đôla hoá nền kinh tế là một thói quen khó sửa vì vàng, một thay thế cho Đôla, giúp nhiều gia đình vượt qua những năm chiến tranh thập niên 70, và nhiều người vẫn còn nhớ thời kỳ siêu lạm phát thập niên 80.

Lo lắng ngày nay lại là khả năng của một lần giảm giá trị hiển hiện khi mà đồng tiền yếu kinh niên, ngân hàng trung ương không thể hay không muốn ghìm lại và lòng tin của thị trường vào một đồng tiền mạnh là rất ít.

Tâm lí là vấn đề cốt yếu. Trong năm nay, nhiều đơn vị xuất khẩu nắm giữ Đôla hy vọng tiền Đồng rớt giá. Chính điều đó lại càng làm tình trạng thiếu hụt trầm trọng hơn, tạo ra một áp lực hữu hình lên VND đi theo hướng mà tất cả chúng ta nghĩ nó sẽ phải theo, rớt giá.

Nhưng đó chỉ là một phần của câu chuyện. Benedict Bingham, đại diện IMF tại Việt Nam, nghĩ rằng động thái hàng triệu gia đình dịch chuyển phần tài sản sang vàng hay Đôla có thể tạo ra tác động rất lớn.

Nửa đầu năm nay, cán cân thanh toán của Việt Nam mạnh hơn năm ngoái, thâm hụt thương mại cũng giảm. Mặc dù FDI và lượng kiều hối giảm nhưng không tác động đến đà đi xuống của thâm hụt thương mại. Song còn đó áp lực lên tiền Đồng, có lẽ vì nhu cầu từ hộ gia đình tăng mạnh.

“Một phần vì lãi suất nội địa giảm quá nhanh, tạo sức ép lên khoảng cách giữa lãi suất tiền Đồng và Đôla vượt quá điểm tạo ra đủ độ bao phủ cho rủi ro trong hoán đổi” Bingham nói.

“Điều đó cũng phản ánh mối lo ngại về triển vọng của đồng Việt Nam. Dù thế nào đi nữa, tình thế này đòi hỏi chính sách tiền tệ phải thay đổi”

Dịch từ Reuters NYTimes