Priam trong truyện của Malouf đã bỏ qua những điềm báo ấy. Ông đáng nhận một sự mạo hiểm, và ông đã vượt qua được, bởi thứ ông nhận được không phải là điều khiếp sợ mà Hecuba đã cảnh báo mà là thứ quyền lực đạo đức mới, đưa con người trở về mặt đất, che mắt họ lại và cả cản trở cơn giận dữ giết chóc của Achilles. Thỏa hiệp là bản chất của con người, và đi cùng với nó là cảm giác của chúng ta về tính có thể hoán đổi. Achilles trong phim của Petersen, trong khoảnh khắc thống thiết nhất của bộ phim, nức nở trước thây của Hector và gọi Hector là “người anh em” bởi biết rằng họ sẽ sớm gặp nhau ở thế giới bên kia. Achilles trong tuyện của Malouf thì yếu đuối vì một lý do khác. Chàng nhầm Priam với Peleus, người cha đã mất, và gục xuống đầu gối của ông ta mà khóc. “Hãy bước bằng sự cẩn trọng”, chàng không thể tiếp tục cư xử phi nhân tính.

Vở thần thoại lại trở về với cái vốn có của nó: sau lễ tang trang trọng dành cho Hector, chúng ta có thể thấy trước một kết thúc mà ngay cả Malouf cũng không thể thay đổi được, đó là cái chết của Achilles; sự xuất hiện của người con trai Neoptolemus để trả thù cho Achilles; cuộc tàn sát trên đất của Priam; sự sụp đổ của bốn cây cột lừng lững của thành Troy. Nhưng đọan mở đầu trong truyện của Malouf liên quan đến câu hỏi về những giá trị của bản anh hùng ca, vốn cho phép những nhà thơ tôn vinh bạo lực bằng cách ca tụng “vũ khí và người lính [arms and the man]”, và liên quan đến việc đề ra một chức năng thay thế cho văn học. Bỏ qua đặc ân của nhà vua và chạy đến lán của quân Hy Lạp trên một cỗ xe thô sơ kéo bởi những con la, Priam từ chối trở thành thứ người tự sùng bái mình, như Walter Benjamin lên án. Trong lời thỉnh cầu của ông với Achilles, ông bắt đầu chối bỏ đức tin vào chúa trời toàn năng, những người nhìn từ trên xuống coi loài người như sinh linh nhỏ bé. Những đấng bất tử, ông nói với Achilles, không thể hiểu con người đang suy nghĩ gì. Loài người hiểu rằng rồi họ sẽ chết, và rằng sự hiểu biết nên dẫn dắt họ đến chỗ thông cảm lẫn nhau, tạo nên một lý do chung cho sự buồn khổ của họ.

Priam đã đưa ra một lý do khác cho bi kịch, không còn là một tiếc thương cho mất đi của một nhân cách lớn, như cách nghĩ của người Hy Lạp nghĩ; mà là nỗi buồn đau chung của tất thảy con người. Ông cũng đã dự đoán về mục đích thấu cảm của văn chương, cho phép chúng ta có mặt trong tâm trí và thể xác của những người khác mình, trải nghiệm niềm hân hoan và chia sẻ nỗi buồn đau của họ. Khi còn trẻ, bản thân Priam được chuộc khỏi tầng lớp nô lệ. Mặc dù ông đã thoát khỏi sự lao dịch và nỗi thống khổ của lớp người nô lệ, ông có thể tưởng tượng được cảm giác của nó như thế nào. “Cuộc sống ấy tôi cũng đã từng trải qua,” ông nói. Việc của tiểu thuyết gia là viết về mối phân thân đó, cũng là món quà nhân bản mà dành cho tất cả chúng ta.

Trong An Imaginary Life nhân vật Ovid của Malouf ước đoán rằng con người không ngừng hóa thân để một ngày nào đó sẽ trở thành chúa trời. Đó không là một kết cục được chỉ ra trong Ransom, mặc dù cuốn tiểu thuyết đã làm một cú nhảy quãng bất ngờ từ chủ nghĩa nhân bản cổ điển đến phép màu [miracle] Thiên Chúa khi cơ thể bị giày xéo của Hector, được đưa trở lại cho Priam với tất cả vết thương được chữa khỏi một cách kì diệu, còn nguyên vẹn trong tấm vải liệm bằng lanh – một thoáng hiện một sự Phục sinh sắp tới, hay đơn giản chỉ là một bút pháp của người viết muốn thử làm một hiện thực gia đầy ma thuật? Tiền chuộc mà Priam đặt cho Achilles cũng là một dạng của sự chuộc tội, sự xóa bỏ ân oán; mặc dù Malouf không thích hợp với Chúa trời cynical của Homer, có lẽ ông vẫn đồng tình với một Chúa trời cũng yêu thế giới như một tiểu thuyết gia. Dù vậy, Ransom không phải là một cuốn sách được viết lại (hay ít nhất tôi hy vọng không phải vậy). Tôn giáo bên trong nó chính là văn chương, và sự bất tử duy nhất nó gán đến là những truyện kể như thi phẩm của Homer, “they are revived whenever they are retold”.

Tuy nhiên, Malouf có lẽ nên đánh giá cao hơn tầm ảnh hưởng về mặt văn chương của Thiên chúa giáo, đã đặt dấu chấm hết cho chủ nghĩa anh hùng cổ điển, bình đẳng tất cả mọi người, và nhất quán trên cái đẹp của sự khiêm nhường, sự nguyên thủy, sự thật nhem nhuốc. Sự cải tính của Priam là hết với sự có mặt của người đánh xe đã chở ông đến gặp Achilles: như trong kịch của Shakespeare, vị vua lắng nghe lời trầm tư của một kẻ phỉnh gạt, hay của một bầy tôi hèn mọn. Khi họ ngừng để nghỉ ngơi, ăn uống và ngâm chân vào bồn nước nóng, người phu nói với Priam rằng họ đều là “những đứa con của tự nhiên… của trái đất, cũng như của chúa trời”.

Trong lúc nghỉ chân bên dòng suối, cá cù vào kẽ chân của Priam, ruồi bu vào tấm thân nhễ nhại của ông, ve sầu kêu réo và những chiếc là rơi la đà trong không khí. Priam nghe được người phu nói bâng quơ về nơi họ đang sống như một “thế giới tầm phào”, một vỏ não lởn vởn bởi những sự kiện tản mác, xao lãng. Đó là một thay đổi to lớn về nhận thức, có thể sánh với của Virginia Woolf coi kinh nghiệm như là một “blitz of atoms” trong tiểu luận Modern Fiction của bà. Những anh hùng ca kể về những câu chuyện vĩ đại nhất: sự sụp đổ của thành Troy, sự sụp đổ của con người. Nhưng trong Troy của Malouf, cũng như bất kì kinh thành thời hiện đại nào, những kẻ láng giềng gây chiến với nhau vì “những sự sỉ nhục nhỏ nhặt nhất”. Những cuốn tiểu thuyết thì đầy rẫy sự nhỏ nhặt, và người viết biết cách nhặt nhạnh ý nghĩa trong những điều nhỏ nhặt và những hồi tưởng tản mác. Hecuba nhắc về đứa con Troilus chậm biết đi, và nhắc lại với Priam rằng bà có thai Hector trong 18 giờ. Một anh hùng ca sẽ bỏ qua những tình tiết ấy, nói nhiều hơn đến thời trưởng thành anh hùng của đứa con trai bà; nhưng với tiểu thuyết gia, những chuyện tầm phào giai thoại là chìa khóa mở ra những chuyện bí sử nhất và gây rung động nhất.

Có một tuyên ngôn văn chương trong việc nhiều lần sử dụng những tính từ lặp lại của Malouf. Trong thế kỉ mười tám tiểu thuyết được xem như một thể loại mới bởi nó có thể phá bung những niêm luật cổ điển. Còn hơn cả những phát minh kỹ nghệ, tiểu thuyết nung nấu những cách tân đạo đức khi nó bỏ mặc những cơn giận dữ của một kẻ hiếu chiến như Achilles và thay vào đó đi sâu cuộc đời trầm lặng của những người, như Dorothea Brooke trong Middlemarch, yên nghỉ trong “những nấm mồ không người viếng”. The Iliad kết thúc với lễ tang long trọng của Hector, kéo dài mười ngày. Nhưng gần kết thúc của Ransom, Achilles được nhắc lại với cảnh anh thấy mình chìm trong “những suy nghĩ phi anh hùng” trước lễ tang của Hector. Chỉ có tiểu thuyết là có thể khoét sâu vào thế giới riêng tư, tối mật đó.

Mặc dù Homer đã khám phá ra văn chương, đó chỉ là dạo đầu. Ông đã để cho những người viết hậu thế một nghĩa vụ sáng tạo lại nó, điều chỉnh cho phù hợp với những hiện thực mới. Trong Ransom, một Malouf thấy tất và biết tất một cách khiêm nhường đã làm thực hiện đúng điều đó.

Dịch từ Homer’s Iliad & David Malouf’s Ransom, Peter Conrad, The Monthly, May 2009.

Homer, cũng như Shakespeare, sẽ luôn luôn là đề tài đương đại, nhưng liệu họ có là người đồng xứ với chúng ta [những người Úc]? Nhà thơ Peter Porter đã có lúc gắn nước Úc với Hy Lạp cổ đại trong một bài thơ nói lên suy nghĩ của ông khi đọc trường ca Hy Lạp Works and Days của Hesiod – vừa là sách hướng nông vừa là sách vỡ lòng của việc chế tác thơ – mà ông mua được ở một hội làng ở nước Anh. Cuốn sách cổ, dịch bởi George Chapman, với phần kể về Homer giới thiệu Keats đến “vương quốc vàng ròng”, khiến Porter cho rằng “dân Úc cũng như dân Boeotia [quê mùa, lạc hậu]”, tuýp nông dân nhàm chán, cứng đầu. Sự so sánh đó thật ra là một sự sỉ nhục đầy thực dân tính: những thị dân Athens khinh miệt những địa phận khác, coi Boeotia như vùng quê mùa thất học, vì vậy câu của Porter [một nhà thơ Anh gốc Úc] cho ta hiểu theo cách mà người Anh từng một thời đỏng đảnh tỏ ra khó chịu với người Úc. Còn Norman Lindsay lại muốn nhìn người Úc như những người Hy Lạp, những tín đồ pagan giáo [giáo phái tiền Thiên Chúa ở châu Âu] phóng đãng hạnh phúc, nhưng sẽ chính xác hơn và hợp thời điểm hơn nếu nói chúng ta [những người Úc] là những công dân thành Troy, những nạn nhân bị cào bằng của một cuộc chinh phạt, không phải về quân sự, mà là văn hóa.

Ê kíp diễn viên trong bộ phim của Petersen đã minh chứng cho điều đó. Achilles là người Mỹ, và Hector là người Úc. Một mặt, Brad Pitt, với những pha đánh cuồng nhiệt, với cơn giận dữ như điên dại và thân thể cuồn cuộn cơ bắp, thể hiện sức mạnh một cách cuồng bạo nhất, tự mãn nhất; mặt khác, một sự kết hợp không cân xứng, là một Eric Bana [vào vai Hector] với giọng nói mềm mỏng, đôi mắt thiếu sát khí, đăm chiêu muốn thua cuộc. Tưởng tượng việc hai diễn viên hoán đổi vai của nhau giống như dựng ra một viễn cảnh mà Canberra ra lệnh cho Washington, DC, và John Howard, trên cỗ xe chiến mã quá tải, hô hào phát lệnh chiến đấu trong lúc giẫm đạp lên George W Bush.

Ransom quá phảng phất để có thể đánh vào những sự tương hệ đó. Những truyện trước đây của Malouf trải dài từ bắc xuống nam bán cầu, được nới căng ra để kết nối những cực đối lập. Fly Away Peter và The Great World nói về sự mất phương hướng của những người Úc bị buộc chiến đấu trong một cuốc chiến của châu Âu; một truyện trong tập Antipodes miêu tả cuộc hành trình theo hướng ngược lại, khi một nghệ sĩ soprano đến châu Âu xây dựng được tiếng tăm trước khi về giải nghệ ở ngoại ô ở nước Úc không biết đến opera. Cuốn tiểu thuyết mới không cần phải biện minh về tư cách thành viên của nước Úc trong một thế giới rộng lớn, xa xôi, nhưng tôi có thể nhận ra một sự ám chỉ khả hữu duy nhất về căn tính của dân tộc. Tìm hiểu đội quân của mình, Achilles cảm thấy gắn bó với những người lính mà mình dẫn dắt, cũng là những nông dân như anh nói bằng một thứ phương ngữ khắc khổ “đầy tính sỉ nhục nhưng cũng chứa đựng trong đó tình thương”. Liệu người ta có phải lồng tiếng cho Brad Pitt cho đúng với chất giọng địa phương gần gũi chế nhạo của Eric Bana? Ransom là một suy tư triết lý về vũ trụ định mệnh của Homer, chứ không phải là một ám chỉ chính trị. Cảnh Priam nhún nhường van nài Achilles gợi cảm hứng cho Malouf như một phát hiện về đạo đức, một ý nghĩ mà trước đó chưa một ai cho phép mình được nghĩ.

Trong bộ phim của Petersen, khi Peter O’Toole, tức Priam, lẻn vào lều của Brad Pitt khóc lóc, cầu xin bằng giọng run rẩy, việc trao đổi của ông vơ1i Achilles trở nên dễ dàng hơn. O’Toole nói, kẻ thù cũng cần phải “tôn trọng” lẫn nhau: nghe có vẻ thông dụng trong kỉ nguyên politically correct của chúng ta, được gào lên trong một bài hát hùng hồn của nữ danh ca Aretha Franklin. Pitt ban đầu hơi cáu thể hiện sự do dự, nhưng rồi tự động mủi lòng. Malouf viết về phần này cân nhắc hơn và sâu sắc hơn. Ông nhìn ra ý định của Priam – nói cho vợ mình là Hecuba biết và gây xôn xao trong các cận thần – như một hành động bột phát, một phép thử khinh suất nhưng gây cuốn hút nhằm tạo ra “một suy nghĩ mở” trong xã hội đóng và bị kết tội của một epic. Sự mở này là sự mở ống kính hướng từ thế giới cổ đại đến hiện đại, từ một trái đất mà loài người sống và chết dưới dưới sự chỉ định sáng nắng chiều mưa của các vị thần Olympia đến một địa hạt đạo đức mới, tự do hơn nhưng cũng rủi ro hơn, nơi mọi thứ đều không chắc chắn và không ai đoán trước được số phận.

Priam đã hoàn toàn chống lại ý niệm rằng cuộc đời chúng ta được viết trước bởi chúa trời. Theo Malouf, Priam đã chống lại quyền lực tiền định của thần thoại, vốn làm cuộc sống của con người chỉ đơn thuần là sự tóm lược của những sự kiện trước đó, biến mọi đứa con trai mẫu hệ thành Oedipus và mọi đứa con gái gắn bó với cha thành Electra. Chính Malouf đã gỡ bỏ câu thần chú bị đục khoét ấy khi ông diễn dịch thi phẩm của Homer; bằng cách đó, ông tạo ra Ovid, người mà ông gọi là “nhà thơ của ‘sự đổi thay’”, qua một hóa thân đạo đức xiên vẹo trong An Imaginary Life.

Hecuba đã cảnh báo với Priam về việc xúc phạm thần linh nếu như ông muốn xét lại tất cả: “Tưởng tượng nó sẽ dẫn đến điều gì, điều gì sẽ được phép đây. Ngẫu nhiên, bạo lực. Hãy tưởng tượng về sự hoang mang mà nó sẽ gieo rắc.” Bà ta dẫn ra cả Dostoevsky, văn hào đã chỉ ra trong The Brothers Karamazov rằng nếu Chúa không tồn tại – hoặc nếu chúa trời bị tước đi quyền năng phán xét như là trong Ransom – thì mọi thứ đều được phép. Walter Benjamin cũng ủng hộ lời cảnh báo ấy trong một tiểu luận gián tiếp đánh giá sự tước đoạt nền văn hóa Hy Lạp bởi Đức quốc xã, với những lý do không chính đáng nhằm tạo sự tôn thờ về quyền tự trị của loài người, về một quân đội bài bản, mạnh mẽ, sẵn sàng chiến đấu. Benjamin lưu ý một sự khác biệt đã được nhắc đến trong bộ phim của Leni Riefenstahl về Olympic Berlin năm 1936 [theo lời mời của Hitler]. Ông cho rằng trong những thi phẩm của Homer, con người vẫn dưới quyền quản thúc của chúa trời, bắt loài người phục tùng bằng cách chơi hú họa với họ; đến những năm 1930, loài người trở thành chúa của chính họ, từ chối công nhận bất kì quyền lực nào cao hơn. Nhìn xa hơn là sự ngầm hiểu về sự kiện 11 tháng Chín. Khi hai tòa tháp sụp đổ, God [hay chính con người] đã tự hành quyết mình, điều mà Jean Baudrillard đã từng báo trước.

(còn típ)

Định đề ở đây cũng đơn giản như trong câu đầu tiên chương Genesis của Kinh thánh [First God made heaven and earth], và còn khả tin hơn: từ thuở sơ khai, Homer đã sáng tạo ra văn chương. Ông đã làm việc đó, tức là nếu chỉ có một mình, với hai chiều phóng chiếu, hai thi phẩm nhìn về những tương lai văn chương khác nhau. The Iliad là bản anh hùng ca ban sơ của nhân loại, ngợi ca sự chiến đấu anh dũng và sự vẻ vang của trận đánh. The Odyssey bắt đầu khi trận chiến thành Troy đã kết thúc và kể về những hiểm nguy sau đó, đồng hành với nhân vật chính trong cuộc hành trình về quê hương, gợi ra một lựa chọn khác cho thể loại lãng mạn, kiểu không cần phải ngưng truyện khi nhân vật chết như hay thấy trong anh hùng ca mà mở ra trước biến cố và việc du hành, cho phép sự thám hiểm không giới hạn. Bởi vậy, những người viết sau này đã dành những dòng footnote về Homer, dù là tóm lược đầy ngờ vực cuộc chiến thành Troy như một vở kịch phóng đãng, như Shakespeare trong Troilus and Cressida, hay ngốn cả chuyến đi khắp Địa Trung Hải dài hàng mười năm của Odysseus vào chỉ một ngày ở Dublin, như Joyce đã làm với Ulysses.

Việc người viết chọn thi phẩm nào của Homer phụ thuộc vào thái tính của thời gian đó. Những người du hành của thể loại lãng mạn ở thế kỉ mười chín thích viết về The Odyssey. Khi ghé thăm một khu vườn ngát hương ở đảo Sicily, Goethe nói rằng với ông lần đầu tiên thi phẩm này trở thành một “sự thực sống động”. Khi vượt biển Thái Bình Dương, Robert Louis Stevenson thường nhớ lại những điểm dừng chân yên bình của Odysseus trên những hòn đảo nơi anh được những nữ thần xinh đẹp chào đón. Trong bài thơ Ulysses của Tennyson, người anh hùng nguyện sẽ phiêu bạt mãi mãi, không chấp nhận sự vô vị đến cùng cực khi dừng lại đâu đó hay trở về nhà. Nikos Kazantzakis, trong một tiếp đoạn hiện đại đầy tham vọng của The Odysses mà ông bắt đầu viết năm 1924, đã đưa Odysseus rời khỏi cảnh yên bình ở quê nhà Ithaca để trải nghiệm một thế giới đặt ngoài tầm với của Homer. Nhân vật rời khỏi nơi chôn rau cắt rốn Địa Trung Hải, theo dòng sông Nile đi lên thượng nguồn, thám hiểm đến tận châu Phi và tiếp tục nam tiến cho đến khi chàng chết ở Nam Cực. Chuyến hành trình của chàng đã được linh động hóa bởi mặc dù trong dự định có cả việc tìm gặp Giê-su và Phật tổ, khát khao khám phá đó khó có thể hoàn tất trong một đời người.

Vào thời điểm Kazantzakis hoàn thành một sequel của The Odysses vào năm 1938, The Iliad trở nên gắn kết tốt hơn với cái thế giới hỗn mang, đầy hiểm nguy này. Những cuộc chiến của thế kỉ hai mươi được đặt ra dưới cái bóng của bản anh hùng ca của Homer. Rupert Brooke đã ngâm lại The Iliad khi ông mất trên một tàu lính đến chiến đấu ở bán đảo Gallipoli, và lường trước trong đê mê rằng cái chết sẽ làm tên tuổi ông sống mãi. Có người thì chọn hy sinh cảm tử. Còn nhà thơ Wilfred Owen, dưới những chiến hào, thì có vẻ như đang lang thang qua thế giới bên kia đầy chất Homer, chuyện trò với những người lính đã mất. Cũng giỏi tiên đoán như Cassandra trong thần thoại Hy Lạp, trong một tiểu luận về The Iliad xuất bản năm 1939, Simone Weil đã nhìn ra cuộc xung đột toàn cầu kế tiếp được nhắc đến: khi cỗ xe ngựa lạch cạch chạy vào thành Troy bị vây hãm, Homer đã đoán trước về một kỉ nguyên vũ trang được dẫn dắt bởi những máy móc nặng nề, những con quái vật thời công nghiệp nhằm đưa loài người trở về thời xác ướp.

Giờ đây sự suy tư của David Malouf trong cuốn tiểu thuyết Ransom về một chương nhỏ của The Iliad đem lại cho bản anh hùng ca một sự liên hệ mới. Khi nhân vật Faustus của Marlowe khiến ta nghĩ đến nàng Helen, người bị Paris bắt cóc về trở thành nguyên nhân gây chiến tranh, Malouf lại ngạc nhiên trước bộ mặt đã dựng nên một đội quân hùng hậu và “đốt những tòa tháp cao ngất ngưởng của Ilium [tên khác của thành Troy]”. Cách đây chưa đầy một thập kỉ chúng ta đều đã chứng kiến tòa tháp đôi cao chọc trời chìm trong khói lửa và chúng ta hẳn còn nhớ – cũng sừng sững như những cột trụ thành Troy, mà Malouf đã nhắc lại trong Ransom – chúng đã sụp đổ thành tro bụi, ngổn ngang những trụ thép và vương vãi xác người. Thật lôi cuốn khi được thấy thành Troy của Malouf mà ông đã viết “a city of four square towers topped by untidy storks’ nests”, cũng như cách tòa Trung tâm thương mại thế giới ngạo nghễ tượng trưng. Hai tòa tháp ở hạ Manhattan thì khác ở chỗ, chúng có những cột ăng ten truyền thông ở bên trên cũng lộn xộn không kém.

Bộ phim Troy (2004) của đạo diễn Wolfgang Petersen, được làm vài năm sau sự kiện 11 tháng Chín, lần đầu tiên đánh giá lại Homer dưới cái nhìn về ngày thảm họa ấy. Theo cách của Petersen, cuộc chiến Trojan là kết quả của sự ngang tàng hống hách của Agamemnon; còn việc Menelaus, chồng Helen, bị cắm sừng là tiền đề, cũng như cái cớ giả tạo về thảm họa bệnh than mà Colin Powell đã đưa ra trước Liên hiệp quốc. Thành Troy bị đánh bất ngờ, hoảng loạn và bị tàn phá đúng như kế hoạch, nhưng những chiến binh Hy Lạp trong phim của Petersen cũng quá thắng lợi đáng để kiêu hãnh. Mà thật ra Homer cũng từ chối làm người biện hộ trung thành của họ: ông không dành hết sự ngợi ca cho đội quân quê nhà mà ca ngợi đầy thương cảm sự hi sinh của kẻ thù. Malouf cũng công bằng một cách sáng suốt. Ông chọn một đoạn trong câu truyện và kể về nó dưới quan điểm của vị vua Trojan bất hạnh Priam, đồng thời giải thích động cơ quân Hy Lạp tham chiến. Achilles đã giết hoàng tử Trojan, Hector, để trả thù cho người mình thương yêu bị giết, Patroclus. Sau đó chàng đày đọa thi thể Hector bằng cách kéo xác quanh bức tường của thành phố bị bao vây; tiền chuộc (ransom) trong tên cuốn tiểu thuyết là gia tài mà Priam đưa cho Achilles với hy vọng chuộc lại được tấm thây bị đày đọa của con trai nhà vua. Mặc dù Priam là anh hùng sa cơ nhưng bằng cách xử lý khéo léo với ngôn từ, Malouf đã xác minh và lý giải sự đau khổ của Achilles, người đang “chờ đợi một cơn thịnh nộ dành cho mình để bù đắp cho sự lăng nhục mà chàng đã làm”. Đằng sau mọi sự lăng nhục, dù là chà đạp thân xác của một người hay sự đánh sụp hai ngọn tháp với bao người, là một cơn thịnh nộ chực bùng phát. Chúng ta đã làm tốt việc đánh thức sự đau khổ của những kẻ mang bom cảm tử.

(còn típ)