http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf

Phụ đề tiếng Việt bởi LD, duyệt bởi Lôren Đan

Có lẽ trong làng hạt nhân, nếu nhất nhì là Nga và Hoa Kỳ, thì có lẽ vị trí thứ ba sẽ là Pháp. Và cho đến ngày hôm nay, sau 40 năm kể từ khi 210 cuộc thử nghiệm hạt nhân được cho tiến hành, Pháp mới chuẩn bị để bồi thường cho các nạn nhân của bụi phóng xạ. Pháp đã cho tiến hành thử nghiệm hạt nhân 17 lần ở Sahara và 193 lần ở French Polynesia*.

Sáng sớm ngày 13 tháng 2 năm 1960, vài nghìn quân nhân Pháp tập trung ở Sahara Angêri để chứng kiến “Gerboise Bleue”, tạm dịch là “Con chuột cống sa mạc màu xanh dương”, một vụ nổ hạt nhân khí quyển mạnh gấp bốn lần quả bom thả vào Hiroshima. Đây cũng chính là thời điểm mà Pháp đạt được loại “vũ khí hạt nhân để ngăn chặn” trong sự vui sướng của tổng thống Pháp lúc bấy giờ, Charles de Gaulle.

Cuộc thử nghiệm đã đặt những người tham gia cùng dân cư lân cận vào hoàn cảnh có khả năng cao nhiễm phóng xạ chết người. Cả hai nhóm người đều đã khẳng định rằng họ đã có các vần đề từ sức khỏe, từ các trường hợp ung thư ác tính cho đến các trường hợp về tim mạch. Tuy nhiên, tính bí mật của các vụ thử nghiệm hạt nhân cũng như sự thiếu sót trong việc chứng minh một cách khoa học về mối tương quan giữa phóng xạ và các bệnh tật – mà thường chỉ xuất hiện triệu chứng hàng chục năm sau – đã đem lại nhiều khó khăn trong việc đòi hỏi tiền bồi thường.

Bây giờ, khi hàng loạt những người quân nhân cũ đã chết hoặc đang chết, chính phủ Pháp mới bắt đầu lôi từ hóa đơn ra để thanh toán các nhu cầu. Từ trước đến giờ, trong số các cường quốc hạt nhân trong thời kỳ Chiến Tranh Lạnh, trong đó có Hoa Kỳ, Nga, Trung Quốc, Pháp đi đôi cùng người bạn của mình là Anh đã từ chối trách nhiệm về hậu quả về sức khỏe của những người đã tham gia trong các cuộc thử nghiệm.

Chính phủ Hoa Kỳ đã trả tiền bồi thường cho các quân nhân bị ảnh hưởng bởi các cuộc thử nghiệm hạt nhân, ngoài ra cũng đã có chương trình $48 triệu bồi thường cho các cư dân vùng đảo san hô ở Marshal Islands; Chính phủ Nga đã thông qua nghị định vào năm 2004 cho việc hỗ trợ y tế và bồi thường bằng các khoản tiền nhỏ hàng tháng cho những người tham gia thử nghiệm hạt nhân; Kazakhstan thuộc Liên Bang Xô Viết cũ cũng đã trả các khoản bồi thường cho các cư dân; Có tiếng đồn rằng Trung Quốc đang tiến hành một chương trình bí mật để bồi thường cho các nạn nhân hạt nhân, nhưng chính phủ Trung Quốc đã tránh công khai về vấn đề này; Anh Quốc vẫn một mực khẳng định rằng không có bằng chứng gì cho thấy những người tham gia thử nghiệm hạt nhân có dấu hiệu bệnh tật bất thường.

[*Nên có lẽ mới có nội dung của bộ phim Godzilla (1998)]

Dịch từ báo điện tử NYTimes

Tôi được biết tin về việc Bắc Triều Tiên thử vũ khí hạt nhân vào ngày 25 tháng 5 khi đang đi thăm bán đảo phi quân sự của Hàn Quốc. Tôi được mời đến dự lễ khánh thành một chiếc chuông hòa bình trên vĩ tuyến thứ 38 – là ranh giới ngừng bắn giữa Bắc và Nam Triều Tiên kể từ năm 1953.

Tại cuộc họp báo sáng hôm đó và trong các cuộc thảo luận riêng của tôi, sự kiện này cố nhiên trở thành tin tức then chốt của các buổi họp và các chương trình nghị sự.

Lắng nghe một số người Hàn Quốc, tôi cảm nhận được mối quan tâm lo lắng của họ đến an ninh trong nước, cũng như đến tình hình ở Bắc Triều Tiên. Tôi hiểu được mối đồng cảm sâu sắc và chân thành của họ đối với những người đồng bào ở phía bên kia của giới tuyến và mong muốn không nguôi của họ về một Triều Tiên/Hàn Quốc thống nhất Bắc Nam.

Không hề có tình trạng hoang mang nào cả. Ngược lại, cảm xúc lại dâng cao, và mọi người mà tôi đã nói chuyện cùng đều lo âu, tự hỏi rằng chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo.

Chỉ vài tháng trước, dường như các sự kiện đã rẽ theo một ngả đường khác. Vào tháng 2 năm 2007, Bắc Triều Tiên đã đồng ý đóng cửa các lò phản ứng hạt nhân chính tại Yongbuon. Vào tháng 6 năm 2008, lò phản ứng đã được cho ngừng hoạt động một phần nào, và các kênh truyền hình khắp nơi đã phát các hình ảnh việc tháo gỡ tháp làm lạnh của lò phản ứng.

Bắc Triều Tiên đã trao cho Hoa Kỳ và Trung Quốc không ít hơn 18,000 trang giấy tờ về quá trình hoạt động của chương trình hạt nhân kể từ năm 1990. Các thanh tra Liên Hiệp Quốc cũng được cho phép tiếp cận các cơ sở hạt nhân. Viễn cảnh về một bán đảo Hàn Quốc không hạt nhân càng trở nên thực tế hơn bao giờ hết.

Sau đó, bỗng nhiên, một bước ngoặt hình chữ U đến vào cuối năm trước. Các thanh tra bị tước quyền và việc tháo gỡ lò phản ứng hạt nhân bị hoãn lại. Mùa xuân năm nay, Bắc Triều Tiên đã rút khỏi các cuộc đàm phán 6 bên giữa Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nga, Nhât Bản và Hàn Quốc. Bây giờ, Băc Triều Tiên đã tiến hành thử nghiệm vũ khí hạt nhân lần thứ hai – lần thử nghiệm đầu tiên diễn ra vào tháng 10 năm 2006 – và có ít nhất 6 tên lửa cũng đã được phóng thử nghiệm trong vòng ít hơn một tuần.

Các nhà ngoại giao và các chuyên gia có những ý kiến khác nhau về mục đích cũng như nguyên nhân của bước ngoặt này. Một số người cho rằng các hành động này của Bắc Triều Tiên là phi lý; những người khác thì xem đây là một sự nỗ lực nhằm gia tăng áp lực lên cộng đồng quốc tế để được nhận thêm viện trợ; tuy nhiên cũng có người cho rằng cuộc đấu tranh cho ngôi kế vị đang nóng lên. Ở Hàn Quốc, một số người tin tưởng rằng cách ứng xử cứng rắn hơn của vị tống thống mới đối với Bắc Triều Tiên đã phản tác dụng.

Chúng ta phải suy xét một cách đứng đắn về sự kiện này. Trong việc cân nhắc lại hoàn cảnh hiện giờ, chúng ta phải nhìn nhận mục đích một cách rõ ràng: Đó là phải tìm một phương pháp kết nối lại các cuộc đối thoại ngoại giao và chính trị, đặc biệt là các cuộc đàm phán sáu bên. Nên chống lại những lời kêu gọi chuyển sang con đường vũ trang.

Những lời kêu gọi này đã được nghe tại Nhật Bản, nơi mà việc thử nghiệm vũ khí hạt nhân của Bắc Triều Tiên đã đem lại một con bài mới cho những người ủng hộ việc tái trang bị vũ trang ở Nhật Bản để đặt lên bàn đánh. Một phát ngôn viên của Bộ Trưởng Bộ Quốc Phòng Hoa Kỳ, Wallace Gregson, cũng đã phát biểu rằng Hoa Kỳ sẵn sang giúp đỡ Nhật Bản chuẩn bị cho khả năng tấn công các căn cứ của địch. Thậm chí, điều cấm kỵ nhất của Nhật Bản sau chiến tranh – sở hữu vũ khí hạt nhân – có thể đang lâm vào hoành cảnh hiểm nghèo.

Những bước tiến như vậy chỉ làm cho hoàn cảnh thêm tồi tệ. Bắc Triều Tiên sẽ bị đẩy đến với những hành động hấp tấp hơn nữa và sẽ phá hoại cái nhìn chung của thế giới về các cuộc thử nghiệm hạt nhân, như đã được đề cập một cách cứng rắn trong bản tuyến bố của Hội Đồng An Ninh Liên Hiệp Quốc.

Hội Đồng An Ninh đang tiến hành sáng lập các bước tiến cụ thể để tăng cường lập trường cứng rắn của các thành viên của Hội Đồng. Hỗn hợp những biện pháp nào là đúng trong hoàn cảnh này? Tất nhiên là phải cho Bắc Triều Tiên biết rằng cách hành xử của họ sẽ có hậu quả. Nhưng đối với những ai đặt hy vọng vào sự trừng phạt khắc nghiệt hơn nên nhớ đến hai điều. Đầu tiên, không được để những người dân chịu khổ ở Bắc Triều Tiên trở thành con tin của vấn đế hạt nhân. Thứ hai, sự đổ vỡ của một bang hạt nhân có thể dẫn đến hiểm họa khôn lường.

Chúng ta phải tìm chìa khóa mở cánh cửa đến với một sự hòa giải chính trị. Chủ yếu sẽ phụ thuộc nhiều và các thành viên của các cuộc đàm phán sáu bên, những người mà vẫn có các nguồn liên lạc và tầm ảnh hưởng với Bắc Triều Tiên. Trung Quốc vẫn giữ mối quan hệ với cả chính phủ và đảng của Băc Triều Tiên và là nguồn cung cấp viện trợ kinh tế quang trọng. Trung Quốc có quyền và lý do để nói với Pyongyang rằng tiếp tục đi theo con đường hiện giờ sẽ dẫn đến một sự đổ vỡ nặng nề. Trung Quốc cũng có thể đặt câu hỏi mà chính Băc Triều Tiên hay sử dụng để thanh minh các hoạt động hạt nhân của mình: “Mối đe dọa đến chủ quyền đất nước” đâu rồi?

Tin tức gần đây mang tính chất rất đáng báo động. Bắc Triều Tiên nói rằng họ không còn xem mình bị ràng buộc bởi sự thỏa thuận ngừng bắn mà đã chấm dứt cuộc chiến giữ bắc và nam Triều Tiên. Bắc Triều Tiên đã phóng ít nhất 6 quả tên lửa ngay sau khi thử nghiệm xong vũ khí hạt nhân thứ hai. Cũng có thể Bắc Triều Tiên đang chuẩn bị cho việc thử nghiệm tên lửa xuyên lục địa. Quân lính của Hoa Kỳ và Hàn Quốc đã được đặt trong tình trạng báo động cao trong vòng ba năm nay. Đối phó với vấn đề này với lo-gic tương tự như trong thời kỳ Chiến Tranh Lạnh có thể sẽ khiến chúng ta trượt dốc, cùng với những hậu quả khôn lường.

Nghệ thuật của chính trị là không biến một vấn đề thành một mối đe dọa và một mối đe dọa thành một cuộc xung đột vũ trang. Điều này càng trở nên rõ ràng khi đến thăm các vùng và nói chuyện với những người bị trực tiếp ảnh hưởng bởi hoàn cảnh hiện giờ. Họ hoàn toàn đúng khi nói rằng chúng ta không nên để yên một viên gạch nào cho đến khi chúng ta quay lại bàn đàm phán – một viên mà, một ngày nào đó, có thể sẽ giải quyết vấn đề này cũng như các vấn đề khác trong vùng.

*Mikhail Gorbachev, lãnh tụ cuối cùng của Liên Bang Xô Viết, hiện giờ là chủ tịch của International Foundation for Socio-Economic and Political Studies ở Moscva.

Phiên xử kín được bắt đầu vào ngày 14 tháng 4 và kết thúc một cách nhanh chóng vào bốn ngày sau đó. Quyết định đưa ra của phiên tòa đã gây nhiều dao động trong dư luận và báo chí nhằm kêu gọi người nữ nhà báo được thả, và càng làm cho việc thao diễn trên trường chính trị giữa Iran – Hoa Kỳ, vốn đã không được êm thấm, thêm phần khó xử và phức tạp, nhất là trong khi tổng thống Hoa Kỳ, Barrack Obama, đang có kế hoạch mở lại các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân ở Iran.

Roxana Saberi, 31 tuổi, đã từng làm việc cho BBC và NPR (America’s National Public Radio) và mang hai quốc tịch, Mỹ và Iran – mặc dù Tehran không công nhận hai quốc tịch. Cô lớn lên ở Fargo, miền bắc Dakota, Mỹ, và tốt nghiệp ngành báo ở Northwestern University. Một chút hài hước: phải chăng cô Roxana không những biết viết bài mà còn được trang bị các thiết bị tối tân không những nhằm mục đích viết báo mà còn mục đích gì khác? Tại vì dù sao thì Northwestern University cũng là một trong những trường đại học hàng đầu trên thế giới về công nghệ nano, sánh vai cũng những tên tuổi lớn như MIT và Caltech.

Nói đến chương trình hạt nhân ở Iran, tổng thống Iran, Mahmoud Ahmadinejad, đã phản ứng theo chiều tích cực đối với lời đề nghị mở lại các cuộc đàm phán của tổng thống Hoa Kỳ, Barrack Obama. Tổng thống Iran cũng đã gửi một bức thư đến tòa án Tehran nói rằng ông muốn cô Saberi được bảo đảm đầy đủ quyền lợi trong việc bào chữa. Phải chăng do tổng thống Mahmoud Ahmadinejad sắp có một cuộc đua vào nhiệm kỳ mới? Và cũng để đổ thêm nước lên đầu tòa án, Barrack Obama cũng phát biểu khi đang có mặt tại Cuộc Họp Thượng Đỉnh Các Nước Châu Mỹ:”Tôi có niềm tin tuyệt đối rằng cô Roxana Saberi không hề tham gia vào bất kỳ hoạt động tình báo nào.”

Có nhiều lý do được đưa ra nhằm giải thích sự việc cô Roxana Saberi bị bắt. Một số thông tin cho hay hành động này của Iran có chủ đích nhằm nâng vai vế của Iran lên cao hơn trong các cuộc đàm phán sắp tới với Washington, và rằng cô sẽ được sớm thả vì Iran không muốn làm xỉn bức tranh về nhân quyền của họ; cũng có thể nhằm củng cố thêm sức ép đã lâu của Iran với Hoa Kỳ yêu cầu thả ba công chức ngoại giao của họ mà Hòa Kỳ đã bắt tại miền bắc Iraq. Bản thân Tehran cũng đang bị nghi ngờ bắt giữ một cựu viên chức FBI, Robert Levinson, người đã mất tích kể từ chuyến đi công chuyện đến Iran vào năm 2007. Vậy là việc bắt cô Roxana Saberi chỉ để đặt thêm sức nặng lên bàn cân giữa Iran – Hoa Kỳ trong việc trao đổi tù nhân!?!