Tôi đã từng yêu em đến độ, tôi nghĩ mình đã có với em những đứa con. Khi mơn đầu vào bụng em, tôi cảm thấy những tiếng thở khe khẽ, tôi nhìn thấy những bàn tay nhỏ bé nắm lấy tay mình, tôi ngửi thấy mùi ngô sữa từ trong những tiếng cười tinh nghịch, và tôi nghe tim tôi ấm áp. Tôi thấy mỗi lần mình trở về nhà, chúng lại reo lên, ùa ra đón và ôm chầm lấy tôi, như cách em đã từng. Nói như một nhà văn tràn đầy tình yêu thương đồng loại, thì tôi biết rằng mình sẽ lấy người phụ nữ ấy làm vợ, bởi tôi sẽ yêu lắm những đứa trẻ do cô ấy sinh ra.

Những đứa trẻ, dù là được sinh ra từ bao bọc của hoài niệm hay là từ khao khát rạn nứt không thể chữa lành của mối tình đã vỡ, đều mang đến cho chúng ta những niềm hy vọng có lẽ là vĩnh cửu. Hy vọng về một sinh linh mới tươi tắn hơn, nhiệt thành hơn để bù đắp cho cái tàn phai của một bản thể đã cũ. Hy vọng về những điều lành xảy đến cho thế gian. Hy vọng về những trái tim ấm áp. Hay nói một cách đơn giản, nó giống như niềm hy vọng về một rèm nắng lấp lánh bừng lên vào buổi sáng mùa đông xám ngắt của những người chụp ảnh dạo, những người vốn chỉ biết những đứa trẻ của họ được sinh ra ở trong phòng tối. Và vĩnh cửu ở thang độ, là khi ta biết mình đã được sinh ra một lần nữa.

Những đứa trẻ, chúng luôn cho ta biết trước điều gì đó về bản thân chúng ta. Một cái vẫy tay, một tiếng cười, một tiếng thở nhẹ, một cái cựa mình theo chiều dọc từ bả vai xuống nếp nhăn ở mông đít, một cái quẫy, hay một cái chớp mắt, hay một tiếng nghiến răng mang đầy tính cách mạng… chúng đều mang một ý nghĩa nào đó tùy theo cách giải mã của chúng ta. Thật lạ, là nhờ ngắm nhìn những động tác đó, ta cảm thấy mình hiểu được sâu thẳm bản thân hơn. Ta đắm say, ta gục ngã, ta gạt bỏ, ta cự tuyệt, ta huy hoàng, ta hạnh phúc, ta buông xuôi. Ta đang yêu hay ta đang đánh tráo. Ta là ai. Và ai là ta.

Tôi cúi xuống hôn những đứa con tôi. Tôi biết mình đang cảm thấy gì. Tôi cần đến chúng, cần những cái nắm tay đầy ấm áp và dịu ngọt, và đôi lúc tôi chỉ cần như thế, cũng như người thợ nhiếp ảnh đang thao tác trong phòng tối, họ chỉ cần ở yên trong bóng tối với những đứa con do họ sinh ra. Chỉ như thế, đôi khi, là đủ.

Thành phố buồn. Thành phố mang màu ảm đạm thê lương của một cái lò gạch hoang phế. Ba con hải âu rít lên tiếng thất thanh rồi vụt bay vô vọng về phía những đám mây đang trôi lững lờ đầy ẩn ức trong cái rốn của buổi chiều. Ánh nắng xế chiếu thành từng đọt như trong thời khắc quay chậm của một chiếc đèn báo bão. Bất ngờ bị lóa mắt, con chim thứ nhất khạc một bãi đờm xuống ngay vỉa đá hoa cương của quảng trường Trưng Trắc, làm tróc mất một mảng gạch. Trên quảng trường, hai con chim sẻ mái chơi ô quan dưới bóng đôi cây kơ nia đang ngả ngớn. Hóa ra đó lại là khoảnh khắc đẹp nhất của một ngày, một ngày mùa thu, quang đãng, và thành phố biển buồn như một cái lò gạch.

Tôi thường giải stress bằng cách xem phim và chơi thể thao. Tôi chơi hai môn: chạy bộ và đá bóng. Tuần đá bóng hai buổi với đám bạn, bất kể ngày mưa hay nắng, nóng ran hay rét mướt. Từ bé đến lớn tôi luôn đá ở vị trí hậu vệ cánh trái. Tôi là một hậu vệ cần mẫn, luôn đảm nhiệm tốt vị trí của mình, nhưng không bao giờ có tham vọng trở thành một tiền đạo tài hoa hay ngôi sao của cả đội, bất kể thỉnh thoảng có những cú sút chân trái như búa bổ vào khung thành đối phương, hay đôi khi có những cú bứt phá thần tốc dọc đường biên mặc dù sau đấy có thể chạy về không kịp. Bằng cách nào đó, tôi cũng đối diện với hiện thực bằng một niềm tin mẫn cán đôi khi sóng sánh như nước cống chảy mặt bèo, không đòi hỏi gì hơn.

Những ngày không đá bóng, tôi chạy bộ dọc bờ sông. Mùi cây cỏ làm tôi nhớ lại những ngày đi học quân sự ở ngoại ô Sài Gòn. Tôi chưa bao giờ gần với mùi cỏ hoang như thế, nó trong vắt và thơm tho như làn da một thiếu nữ vừa tắm, nó làm lòng ta quặn lại bởi niềm tin về một cuộc sống tươi đẹp, trong mơ và có ý nghĩa. Tôi không có ý định nâng tầm kịch tính, nhưng nếu bạn thử hít hà mùi cỏ hoang vào một buổi sớm tinh mơ, bạn sẽ hiểu điều tôi nói. Cũng có lần dừng lại dưới gầm cầu, tôi nhìn lên những thanh sắt đan ngang dọc, tối bưng, sâu hoắm, lạnh lẽo, xa xăm, và tự hỏi, hiện thực cũng là thế này ư, có khác gì đâu một gầm cầu. Những lúc trời quang, tôi hay đứng rít ở một cầu tàu, nhìn những chiếc canoe qua lại. Tôi thấy em ở bờ bên kia, em đang tắm và nhìn tôi say đắm.

Một số ngày nào đó trong tuần, tôi đi làm ở quán cafe-nhà hàng dưới sảnh một cao ốc văn phòng. Chạy bàn, phụ bếp, sắp nước, lau nhà đủ kiểu, thường thì đầu tắt mặt tối cho đến cuối buổi, tôi chả còn biết ai vào với ai. Lương cũng kha khá, dù đôi khi cầm dúm tiền trên tay tôi cũng không biết mình làm thứ công việc chân tay và phá sức này để làm gì, và liệu nó mang lại mảy may hạnh phúc nào cho tôi. Nhưng nhìn những con người trốn ở lại đang hằng ngày làm việc lầm lũi mà không thiết tha đi tìm hay nắm giữ hạnh phúc, tôi biết rằng tôi cũng như họ, làm để trốn biệt khỏi hiện thực được khắc nào hay khắc đấy. Tôi từng nghĩ sẽ dành ít tiền để dắt em đi ăn sushi, loại có cá hồi, loại ngậm vào là như tan chảy trong miệng. Ôi dào, nhắc đến mà thèm, tôi nhớ truyện Vua đầu bếp quá. Bây giờ tôi thèm nhất món cơm gà rang muối.

Làm nhà hàng, những lúc gần hiện thực nhất là khi bạn đi đổ rác. Có một lần cãi nhau với xe ô tô vừa lao ra khỏi tầng hầm, tôi suýt ném bịch rác đầy bã cà phê vào cái xe ấy. Nó tưởng mình nó mới được quyền tiểu tư sản ư. Bọn tây trưởng giả làm tôi nhớ cái thành phố biển của mình da diết, mặc dù, có lẽ không bao giờ tôi muốn nhìn thấy nó nữa. Ở đó đầy những kí ức loảng xoảng, đầy những lẫn lộn buồn vui, là cái thùng rác chứa đầy bã cà phê của những lần tôi hoang dã. Có một lần leo núi, tôi và đám bạn gạt vạch cảnh báo cháy rừng từ cấp đầu lên cấp cao nhất. Tôi ước gì mọi thứ chạy trụi hết đi, chỉ còn lại mình tôi với đám bã.

Ngày mai lại phải đi làm. Hiện thực giống như những ngã rẽ của con đường mà ta chạy bộ, đôi khi ta vẫn phải chạy vào khám phá để rồi phát hiện ra sự thực rằng ta vừa phải ăn lồn, và phải vòng về đường cũ. Hiện thực là cái ta phải sống với nó. Phải sống với. Nó.

Câu này đặc biệt chuẩn ở trường hợp của tôi. Ba năm. Có lẽ đấy là cái ngưỡng tất yếu của một chu trình trưởng thành nhận thức, hoặc có lẽ là giới hạn của mọi thứ gì đó tột bực. Tôi thiên về giả thuyết thứ hai hơn. Sự ra đi của Kurt Cobain khởi hành bằng đĩa nhạc thứ hai Nevermind của Nirvana năm anh hai bốn tuổi. Năm nay tôi hai mươi, tôi chưa có gì cả ngoài một tình yêu đã mất.

Với tất cả sự dịu dàng, tôi chuyển từ Marl trắng sang Marl đỏ, và tôi bắt đầu yêu màu khói thuốc lãng đãng như màu mây trời chiều âm u mùa thu phảng phất. Tôi thích cảm giác cô đơn vào những buổi tối se se lạnh bước ra khỏi căn phòng ngồn ngộn chữ để thả mình vào trạng thái mông lung, hơi ám ám muội, hơi say sắt rét, hơi tê tê lòng, và hơi không biết mình đang trôi về đâu. Những con xe chạy ầm ì, những dòng người qua lại, những trận cãi vã, những vỏ chai lăn lộn, và các lặng lẽ rớt của lòng tôi. Giả sử có thể hóa thân vào một cái gì đó trong khung cảnh, tôi ước mình trở thành cái hòm thư. Trơ trọi, xa lạ, và dửng dưng với cuộc đời. Khi không có cỏ hay nấm, tôi gọi đó là thủ pháp “ảo hóa”. Tôi nặn ra một bài hài cú:

Cigarette

gets the strongest intense

when it comes closer.

Tôi bắt đầu đọc Dante với Divine Comedy.  Inferno, Canto V. Tôi nghe tiếng ông thốt lên những cái tên của tất thảy hiệp sĩ và thiếu phụ thời xưa cũ, lòng thương hại nhập nhòa với tâm trí lịm dần tôi. Tràn ngập bởi lòng thương, tôi nhạt mờ đi như một cơ thể đã chết. Đó là lòng đồng cảm, hay là một chút tự tri nhận. Ba tercet cả thảy. Love, love, and love. Dừng lại, tôi rắc một ít tàn thuốc vào ly cà phê đắng, khét lét và khô khủng như cỏ dại, hoa và cỏ dại. Và tôi là cỏ dại.

Những mùa đông đến muộn, gió thì thào bên song vắng, buổi trưa lỡ chỡ và lảng sảng như thủy tinh. Cái nồi cơm của tôi biến mất. Tôi không hiểu vì sao nồi cơm của tôi biến mất. Ngoài tôi ra thì có ai đụng đến nồi cơm của tôi đâu. Con mèo tha đi chăng. Hay là tôi sẽ viết một cuốn tiểu thuyết, nhan đề là “Trưa thủy tinh” hoặc “Nồi cơm biến mất”. Tôi sẽ cân nhắc lựa chọn thứ hai. Tiểu thuyết của tôi sẽ có bốn nhân vật: tôi, căn phòng, con mèo, và cái nồi cơm biến mất. Nếu chỉ có tôi và căn phòng thì giống Đốt quá, tôi sẽ lại đi theo mô típ của Tội ác và hình phạt, hay là phim Pickpocket của Robert Bresson. Phim này kể về một anh đam mê nghề móc túi và thiết tha đưa môn này trở thành nghệ thuật kinh điển. Tôi đùa đấy, phim này nói về tình yêu và bà mẹ chết.

Tôi không nghĩ mình sẽ trở thành tiểu thuyết gia. Thứ nhất tôi không phải là siêu nhân, mà siêu nhân thì muốn gì cũng được. Thứ hai và thứ ba là tôi không có khiếu viết tiểu thuyết trường kỳ. Tôi não phẳng, không nhiều nếp ngăn và chỉ viết được những cái gì ngăn ngắn. Tôi chóng quên và thường chỉ đuội đi trong khoảnh khắc, sau đó lại tiếp tục bài ca với những bủa vây bình thường. Còn nhiều dự định tôi muốn mà chưa làm được, quan trọng hơn viết tiểu thuyết; trước hết là tìm ra nồi cơm, sau đấy là hạ gục một số đối thủ trước khi buổi trưa thủy tinh biến mất.

Tôi thử đặt ra một hoàn cảnh thế này, thuổng trong phim My night at Maud’s của Eric Rohmer. Bạn đang xoay vòng trong hũ nút của cuộc đời thì bất thình lình bạn gặp lại một người bạn cũ, một giáo sư triết học đang dạy Giáo dục công dân và Đạo đức trong trường phổ thông. Anh này rủ bạn đến nhà một cô gái đã li thân, hiện làm bác sĩ tâm lý cho trẻ em chưa mang thai và phụ nữ dưới tuổi ô mai. Đến tối, bão tuyết lùng bùng, anh bạn kiếm cớ bỏ về và để bạn lại ở nhà cô gái. Bạn sẽ phải ngủ cùng giường với cô ấy. Cô ngon thôi rồi và đi ngủ thường không mặc quần áo. Hỏi bạn sẽ làm gì? Có lẽ tôi sẽ ngủ cho đến sáng, bởi vì khi ngủ bạn sẽ không phải đắn đo xem mình phải làm gì. Đó là một trong những phim tôi thích nhất, những phim luôn đặt cho tôi câu hỏi là tại sao mình phải đặt câu hỏi.

Tôi thích những phụ nữ đẹp và nhất là khi họ không mặc quần áo. Vậy tại sao phải nghĩ ngợi khi bạn kết thúc mối tình ba năm để biết rằng đó là chu trình thường hằng và tất yếu để đưa bạn đến những phụ nữ đẹp và nhất là khi họ không mặc quần áo. Tôi đặt ra câu hỏi, và chính tôi cũng không có câu trả lời, bởi vì năm nay tôi hai mươi.

Ngày bé mỗi lần nghịch cát ở trước nhà, tôi nghĩ lớn lên mình sẽ trở thành nhà khoa học. Tôi để ý từng hạt cát, hạt đất, có hạt to, hạt nhỏ, có hạt màu nâu trong suốt như hổ phách, có hạt màu xám xỉn như đầu que diêm tắt đốt, có hạt hình lục lăng, có hạt giống hình trứng móm. Tôi để những hạt cát ở nguyên vị trí, rồi ngày hôm sau, hôm sau nữa, tôi nhìn lại đúng những hạt cát ấy. Chúng có to lên. Giống như có một cơ chế sinh học nào đó tồn tại trong từng hạt cát, vận động, bài tiết, hấp thu, quang hợp, hay làm sao đó, nhưng quả thực là chúng có to lên. Đến bây giờ tôi vẫn tự hỏi liệu những hạt cát có làm tình với nhau để to lên không. Nhưng ngay từ ngày ấy tôi đã biết mình là người đầu tiên, và mãi luôn là người đầu tiên phát hiện ra điều kì diệu đó.

Cửa sổ phòng ngủ của tôi, ở lưng lửng cao, nhìn ra mái của nhà hàng xóm. Nhà ấy ngày xưa có cái mái hiên, tôi vẫn hay trèo lên cửa sổ tầng dưới nhà mình rồi đu lên trên mái hiên ấy. Tôi những tưởng trên mái bất cứ ngôi nhà nào đều chứa đựng những điều kì diệu. Nhưng thực ra chỉ có mấy xác lá, cứt chuột, bao ni lông và hai cái ống thông nước. Rồi nhà ấy sửa, nhưng cái mái vẫn thấp hơn cửa sổ phòng ngủ của tôi, và lần này tôi nhìn ra ngoài, cây vú sữa trong sân nhà hàng xóm đã lớn trổ, che mất cái mái tự thuở nào. Hằng đêm trăng sáng, tôi hay nhìn ra cây vú sữa. Có một lần tôi quay tay dưới ánh trăng và bắn ra những lá vú sữa, cảm giác thật huy hoàng. Tôi cảm giác mình đang bay, tôi nghĩ mình đang bay, người bay trên những tán vú sữa.

Những ngày tiểu học hầu như tôi không bao giờ ăn sáng. Bố mẹ cho tôi tiền ăn hủ tíu ở đầu ngõ, nhưng thi thoảng lắm tôi mới ăn, còn đâu tôi giữ lấy tiền và đi một vòng quanh phố, quanh những con phố, rồi trở lại nhà mình. Tầm sáu giờ sáng, phố ngơi vắng và bắt đầu nhộn nhịp, người bán bánh chưng tất tả đạp xe, cửa hàng tạp hóa kéo mái hiên và dựng những cái ghế gỗ cọc cạch. Tôi luôn là người đến sớm nhất trường tiểu học, tôi ngồi vắt vẻo ở lan can trước lớp, nhìn những bóng học sinh đầu tiên đẩy cánh cổng sắt bước vào, một trong số đó thi thoảng là V., tên người yêu khi đó của tôi, và cũng tên người yêu bây giờ của tôi. Một lần dưới sự quân sư quạt mo của thằng bạn chí cốt, tôi viết cho V. một bức thư mùi mẫn, nội dung đại loại là đến năm hai mươi lăm tuổi chúng tôi sẽ lấy nhau. Không may thay, trong một lần dọn vở cũ mẹ tôi bắt gặp lá thư ấy kẹp trong trang vở. Mẹ tra hỏi, tôi đứng cạnh chạn bát, và lúc ấy tôi chỉ biết khóc sụt sùi vì còn biết thanh minh gì được nữa.

Người yêu tôi năm lớp một là con chủ hãng bia, người yêu tôi năm lớp hai là con chủ tiệm cầm đồ. Những ngày tiểu học đầy dục vọng ấy, tôi không bao giờ ngủ trưa mà luôn nghĩ về những người con gái tôi yêu. Có một lần trong giờ học tôi kéo cô bé lớp hai xuống gầm bàn và hôn vào má. Lớp hai là năm duy nhất tôi học sinh tiên tiến, và cũng là năm duy nhất tôi được điểm mười văn, bài tả cây dừa. Trước cửa hàng xóm nhà em trồng một cây dừa. Mỗi lần đám cưới, người ta lại chặt tán của nó và xếp thành cổng vòm, trên cổng đính hai chữ bằng xốp: “Vu quy”. Sau này tôi không còn gặp lại cô bé lớp hai ấy nữa, nhưng tôi nghiệm ra một điều đơn giản: những người không bao giờ ngừng yêu, là bởi vì họ luôn ở trong tình thương thiếu vắng.

Bức Guernica

Nhân một ngày đẹp trời, chúng ta thử không xem phim nữa mà ngắm lại bức tranh Guernica do Picasso vẽ năm 1937. Ngày 27/4/1937, máy bay ném bom của Đức, dưới sự ủng hộ của phe Quốc gia Franco, đã hủy diệt thị trấn Guernica cổ kính, thủ phủ của xứ Basque phía Bắc TBN lúc này do phe Cộng hòa chiếm giữ. Bức tranh đơn sắc trần trụi của Picasso đã trở thành biểu tượng cho sự dã man và tàn bạo của chiến tranh nói chung và cuộc Nội chiến nói riêng. Bản thân cái tên, guerra hay guerre trong tiếng Pháp đã mang nghĩa “chiến tranh”. Có một giai thoại thế này: khi Picasso ở Paris vào giai đoạn Thế chiến thứ hai, có một sĩ quan Gestapo ghé thăm studio của ông. Nhìn vào bức Guernica, tên lính quốc xã hỏi có phải Picasso đã vẽ. Ông đáp, “Không, chính các ông mới vẽ nó.”

Bức tranh thể hiện sự chống đối và là đòn đả kích mạnh mẽ của Picasso đối với chính phủ phát xít. Thứ tạo nên âm hưởng mạnh mẽ của sự phản kháng nằm ở sự pha trộn giữa yếu tố “epic” và các hình ảnh trừu tượng. Việc Picasso từ chối sử dụng màu sắc cho bức canvas mang đến một cảm giác đáng tin cậy như ở một bức hình hay đoạn phim đen trắng thuộc thể loại phóng sự-tài liệu. Tính chống đối của tác phẩm còn được thể hiện qua những hình ảnh dữ dội, bạo lực, những hình ảnh tự thân mang tính tự sự. Hình ảnh một con ngựa giẫm lên người đàn bà gợi lên việc những nhà độc tài lúc bày giờ – Franco, Hitler và Mussolini – đã vượt khỏi vòng kiềm tỏa.

Mặc dù Picasso chưa bao giờ chính thức bước chân vào hàng ngũ nghệ sĩ Siêu thực, bức tranh vẫn cho thấy một phần ảnh hưởng của trường phái này đối với người họa sĩ. Những hình dáng méo mó và đáng sợ, chẳng hạn cái cổ lêu nghêu của những người phụ nữ, cánh tay vươn dài và những vết tích ở chân, tay và trán. Picasso đã kết hợp các yếu tố siêu thực với phong cách lập thể của riêng ông, tạo nên một sự khích động đầy choáng váng về nỗi đau đớn giày xéo.

Mô típ con Minotaur (từ nguyên: Minos, vua của Crete, + Taurus: Kim ngưu) nửa người nửa bò biểu thị cho sự nhập nhằng giữa thân người và phận cầm thú ở giữa một mê cung không lối thoát. Minotaur trong tích cổ Hy Lạp là do Pasiphae, vợ của Minos, và con bò mà nàng trót yêu, vui chơi ra sản phẩm. Con này bị Daedalus giam cầm trong một mê cung ở Crete; hằng năm bảy đôi nam thanh nữ tú bị đưa đến đây làm “vật tế” cho nó. Cuối cùng nó bị Theseus xẻ thịt với sự trợ giúp của Ariadne bồ chàng, mà Ariadne lại là con của vua Minos và Pasiphae. Con Minotaur với đôi mắt người đứng bên trên người đàn bà đau khổ đến quẫn trí đang ẵm đứa trẻ đã chết trên tay. Ở trên cùng bức tranh là cái bóng đèn với hình hài đôi mắt đang giận dữ, nhìn trừng trừng vào một con ngựa đang đau đớn. Cái bóng đèn vừa là biểu tượng cho mặt trời TBN mù lòa, vừa tượng trưng cho môi trường khắc khổ của nhà tù tra tấn thời chiến, hồi đó chỉ được thắp sáng lờ nhờ bằng một bóng đèn.

Phía bên phải bức tranh là một người cỏ vẻ đang bị kẹt trong một hình khối với ngọn lửa ở sau lưng và trên đầu. Khuôn mặt méo mó đưa ra lời kêu cứu trực tiếp đầy thảm thiết và kéo người xem đến cận cảnh của nỗi đau, sự bất lực và nỗi hoang mang. Ở chính giữa bên dưới là cánh tay đầy vết tích của một người chết nắm lấy thanh kiếm gãy. Thân thể của người này bị con ngựa và những mảnh vỡ giày xéo, nhưng bàn tay vẫn nắm chặt lấy thanh kiếm. Mọc lờ nhờ như bóng ma bên cạnh cánh tay là một bông hoa, biểu tượng thoáng qua của sự sống sắp được hồi sinh. Hình ảnh con ngựa ở trọng tâm bức tranh nói lên cái chết, ở đây chính là cảnh ngộ cùng cực của người dân TBN khi sống cùng dưới chế độ độc tài và màn bom của phát xít Đức.

Cái lỗi lớn nhất của tình yêu là tạo cho người ta một ảo ảnh của chính họ, một ảo tưởng rằng họ đã đi sâu vào các ngóc ngách đủ để hiểu được bản thân mình. Nhưng khi đứng ở ngoại biên tình yêu họ mới nhận ra rốt cuộc mình chỉ là kẻ mộng du ban ngày, đi tìm những thói quen cảm xúc mòn vẹt để ngăn mình đừng tỉnh giấc. Cái lỗi lớn nhất của hôn nhân là làm cho người ta không bao giờ có thể tỉnh được nữa, ngay cả khi họ có ý thức stop nó ở một thời điểm nào đó. Một anh stop sớm không có nghĩa là sáng suốt hơn một anh chấp nhận miên hành, bởi dù thế nào hôn nhân cũng đã cấy thêm cho bạn chức năng lãnh cảm trước mọi sự tự-hành-hạ. Tình yêu không có chiều kích dằn vặt đó và chúng ta hãy sung sướng vì vẫn còn là những kẻ đang yêu trong trắng. Tôi đã từng nghĩ rằng tình yêu thì không có giới hạn; nhưng trái với hôn nhân, tình yêu đơn giản là đặt cho ta một giới hạn khi ta không còn yêu nữa. Ấy là khi con người ta tỉnh giấc; bởi thế nên mới có người đặt chế độ báo thức khi yêu, hãy lay tôi dậy khi tháng chín lần qua.

Tôi không trách bỏ cuộc đời tôi dù đôi khi cảm thấy mình đối xử với bản thân như cứt đái. Sống trong chật hẹp và bấp bênh và những rơi rớt sót lại của tị nạn tuổi thơ, lẽ ra tôi đã có thể là một đứa trẻ tàn nhẫn, lùa nhân loại vào phòng, khóa cửa và bật khí ga cho chết mẹ hết nhân loại đi. Nhưng tôi không thể nào tàn nhẫn, cứ như thể phải khổ sở bởi bệnh huyết áp thấp, cứ váng vất và lảo đảo mỗi khi nghĩ đến chuyện làm thương một ai đó mà không phải tôi. Những đứa trẻ xung quanh tôi, tôi sợ bị chúng nhìn thấy tôi run rẩy trước viễn cảnh làm thương và đến gần tôi và nói với tôi rằng chúng muốn làm bạn với một đứa trẻ vị tha như tôi. Tôi cứt đái như vậy đấy, để đến độ chúng – những đứa trẻ – phải nghĩ rằng chúng đang ban cho tôi cơ hội được làm bạn với chúng, được gia nhập cuộc đời này. Tôi thà được tị nạn ở nơi vô xứ sở và ước rằng tôi, đứa trẻ, có đủ niềm thành thật để được tị nạn mãi mãi.

Hai bản dịch cuốn Cosmos của Carl Sagan. Bản tiếng Pháp in năm 1981, một năm sau khi bản tiếng Anh ra đời; bản tiếng Việt xuất hiện sau đó 30 năm

Ruột bản tiếng Pháp

Bonus một cái bìa lành lặn:

Bản du ca cuối cùng kể về một người thanh niên người Đức nhưng do bố có gốc Do Thái nên bị tước quyền công dân Đức, đành phải đi lưu vong sang hết nước này đến nước nọ miễn là được cấp cho giấy thông hành trong vòng mươi mười lăm ngày. Sau thời hạn đó thì phải đến báo với nhà chức trách để được tống cổ trên danh nghĩa sang một nước khác, nếu không muốn bị tù vài tháng và vẫn bị tống cổ. Nếu trở lại một nước nào đó lần thứ ba hay thứ tư thì bị phạt tù, trục xuất và cấm đặt chân trở lại. Trong tình trạng mất nơi ở thường trực như vậy thì ngay cả tình yêu cũng trở thành quá xa xỉ và cái chết trở nên quá thường như cân đường hộp sữa. Cái phổ quát trong truyện theo tôi là thế này: chúng ta không thể tưởng tượng nổi tình cảnh cách đây dăm chục năm tệ hại thế nào, nên hãy coi chừng cái thời bây giờ mình đang sống.

Farhadi là một đạo diễn tiêu biểu người Iran. Phim A separation (Một cuộc li dị) của ông có lẽ sẽ kèn cựa với Melancholia (Hành tinh u uất) của Lars von Trier để tranh giải Oscar phim nước ngoài hay nhất 2012 [đoạn này nhầm; phim Melancholia nói tiếng Anh]; có lẽ thôi, dù sao đây là hai phim tôi thấy hay nhất trong năm qua. Cả hai đều nặng nề từ đầu đến cuối, A separation đi theo lối hội tụ và Melancholia đi theo lối phân kỳ như tôi đã nói ở trên. Nhìn rộng ra thì sự lựa chọn một trong hai phim sẽ trở về với cách phân biệt hai quan niệm rạch ròi tuy cũ nhưng còn lâu mới ngã ngũ: nghệ thuật vị nghệ thuật và nghệ thuật vị nhân sinh. Tôi nghĩ nhiều khả năng phim của Farhadi – tức nghệ thuật vị nhân sinh – sẽ thắng. Bởi nó đụng chạm đến chế độ đẳng cấp và phân biệt nam nữ ở quốc gia đạo Hồi, làm lung lay đến gốc rễ của lòng tin vào tín ngưỡng. Nó xóa đi khoảng cách giữa các dân tộc và trong nội bộ một dân tộc. Còn Melancholia, mặc dầu xuất sắc, nói về những thứ to tát mà con người hiếm khi cho phép mình được thư thả nghĩ đến.

Lars von Trier thông cảm với Hitler, điều đó dễ hiểu. Nhưng không phải ai cũng thông cảm cho sự thông cảm đó, bởi với nhiều người, được thông cảm đã là một điều xa xỉ.

Một niềm thỏa mãn cuối năm là đọc cuốn Botchan, cuộc nổi loạn ngoạn mục (Natsume Soseki), Hồng Ngọc-Thanh Dung dịch, đã làm tôi thay đổi cách nhìn về sách của First News gần đây. Đọc được dăm trang, quay trở lại nhìn thì quả là tôi đoán không sai, sách dịch từ bản tiếng Anh nên rất nuột, tránh được cái giọng xơ cứng như những cuốn được dịch trực tiếp từ tiếng Nhật. Tuy vậy đây là một trong những bản dịch hay nhất mà tôi đọc trong năm. Chỉ tiếc (một cái tiếc rất bự) là phong cách làm bìa của First News vẫn thế. Nếu không thay đổi thứ bìa cực chuối và thứ giấy cực trắng thì vẫn chỉ là dòng sách hạng hai, dù nội dung bên trong có chăm chút đến đâu.

Bên Tri thức có vẻ có tham vọng với bộ The very short introduction của nhà Oxford. Bộ này đến cả 300 đầu, nhân lực có hạn mà dồn sức làm cho lấy được thì rất uổng. Sách của Tri thức bắt đầu loãng (theo hướng đại trà), tuy rằng những đầu cao cấp cũng không thể nói là thực sự tốt. Cuốn Sân chơi của Chúa: Lịch sử Ba Lan có nội dung hay nhưng đọc bực mình vì biên tập lúng túng thấy rõ. Cách cải thiện đơn giản là đầu tư nhiều thời gian hơn cho từng cuốn sách.

Sáng nay đọc bài điểm cuốn Vũ trụ (Carl Sagan) trên tờ TTCT như nhai phải sạn. (Nếu tôi đoán không nhầm thì người dịch cuốn này từng biên tập Bách khoa thư lịch sử, và quả vậy là người biên tập sách kiến thức rất chắc tay.) Bác điểm sách có lẽ đã quên đọc sách. Bác í chỉ cần đọc giới thiệu, mục lục, cóp nhặt mấy thông tin trên mạng và tìm vài từ khóa là có một bài điểm sách. Như vậy đủ thấy cái tầm của tờ báo, chẳng trách mục truyện ngắn dạo này toàn đăng những truyện nhạt khủng khiếp. Tôi sẽ không đọc TTCT nữa, cũng như VNQĐ, Văn nghệ, dẹp hết.

Sắp tới mọi người sẽ hân hoan chào đón một nếp truyền thống rất ầm ĩ và tốn giấy của báo chí VN là báo Tết. Thay vì ôm một đống báo Tết để đọc những bài mua vui vô thưởng vô phạt, có lẽ là tôi sẽ chỉ đọc một tờ ML (đọc một tháng còn chưa hết) để mua cái gì đó làm mình ít ra còn thấy có ích với bản thân.

p/s: + à quên mất, cuốn mới ra của nghị Quốc nói thẳng là dở, viết cẩm rẩm thế mà cũng thành sách cho được. Chuyện xưa làm ơn kết đi, có được không?