Chị Phan Việt viết bài này tuy chưa vận dụng hết nội công nhưng đã thấy dáng dấp phong cách và hơi thở của người viết. Mỗi tội hơi nhiều tên riêng. Tôi nghĩ travel writing kị nhất là cứ nhồi hầm bà lằng các thứ vào theo kiểu wiki. Tác giả tiêu biểu cho trường phái này và một trong những người có sách bán chạy nhất hiện nay là Dương Thụy. Cuốn gần đây nhất, Trả lại nụ hôn, thậm chí còn chán hơn cả Hành tinh cô đơn (Lonely Planet). Cuốn này tôi được đọc ở dạng bản thảo, ban đầu còn định lấy tên là Thối lại nụ hơn mới sợ chứ. May thật, may mà mọi thứ trên đời không đến nỗi quá khủng khiếp như nụ cười của Sandra Bullock. Anw, muốn trở thành tác giả hot ở Việt Nam có lẽ cần đến trước nhất là cái duyên. Sau đó là cái thật. Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Nhật Ánh và Dương Thụy có điểm chung là văn của họ chân thật. Đây cũng là điểm át của các nhà văn trong Nam.

Bút ký du lịch là thể loại vừa dễ viết vừa dễ bán. Gần đây tôi có nghía qua một cuốn đại loại là hai bốn km mỗi giờ vòng quanh châu Âu. Bác tác giả đi chu du trong vòng một tháng, sau đó tổng kết lại chia trung bình mỗi giờ đi được hai bốn km. Chắc bác í cũng điêu, đi về nhiều khi cả tháng trời mới thu hoạch được một bài. Viết mà chịu áp lực thời gian kiểu này rất khó tòi ra được cái gì đấy ra trò, trừ khi nội lực rất thâm hậu. Viết như Dương Thụy tôi thấy dễ dãi quá. (Gần đây nhiều người hay bị vướng vào cái quán tính này lắm, cứ thỉnh thoảng lại lên báo một bài tản mạn đuổi hoa bắt bướm vài trăm chữ tôi thấy chẳng ra một thứ đậu nào cả. Tôi tạm gọi đó là bút ký entry để phân biệt với dòng tử tế.)

Trong số ít thành phố đã đi qua, có hai nơi tôi ấn tượng nhất và nhớ được lâu nhất mùi vị, là Paris và Rome. Paris thì chẳng biết nói gì, thôi khỏi nói. Rome, nếu thử lang thang đi bộ qua khu phố cổ, bạn sẽ thấy nó giống Hà Nội đến gai người, từ cái vỉa hè trổ gạch, đến những con phố nhỏ, ngõ và ngách, đến cái mùi rêu phong như kiểu anh nào vừa đái bậy không lẫn vào đâu được. Dân Ý cũng bựa ngang bựa ngửa, sao mình không chơi với Ý nhỉ? Đêm cuối ở Rome, ngủ vờ vật ở ga Termini, tôi mới cảm thấy có một thế giới khác-như nó luôn luôn hiện hữu-chuyển động xung quanh mình vào lúc 12-5h sáng, với đủ các cảnh đời. Sau này, tôi có lần đi chuyến tram sớm nhất ở Melbourne và cũng có trải nghiệm tương tự. Có lẽ ở đâu cũng vậy, thế giới trở nên nhỏ bé hơn, trầm lắng hơn, chậm rãi hơn và nhọc nhằn hơn vào lúc năm giờ sáng.

Một cuốn bút ký tôi thích là Homage to Barcelona của Colm Tóibín, phỏng theo nhan đề cuốn về xứ Catalonia của Orwell. À còn một cuốn hình như cũng là bút ký, của Hemingway, Death in the Afternoon, nói về món đấu bò tót ở Tây Ban Nha. Việc tiếp nhận ở thể loại này rõ ràng có sự thiên lệch nhất định. Người ta thường có cảm tình với tác giả nào viết về nơi họ có cảm tình. Cuốn của Tóibín hấp dẫn tôi đến từng trang một, đơn giản vì tôi tìm thấy thoảng qua trong đó hương vị của Barca. (Hấp dẫn ở đây là cầm lên ngửi thôi chứ thực ra tôi đã đọc được mấy.) Tương tự, bác nào thích màu tím Huế chắc sẽ thấy bút ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường là vô đối. (Bác Tường rất hay viết sai tên tiếng Tây, tất nhiên ở giai đoạn pre-biên tập.)

Bút ký rất cần thật lòng, nhưng cũng không phải thể loại ủ ê kể lể hay tâm sự giãi bày. Liều lượng chi tiết cũng cần được nêm nếm vừa phải, như nấu canh vậy. Nguyễn Tuân hơi mặn, bác Tường thiếu vài nhát gừng, còn Dương Thụy quên nêm gia vị. Và có hai người viết tiềm năng tôi muốn được đọc ở thể loại này, là Phan Việt và Nguyễn Nguyên Phước.