Tôi không biết bạn có bao giờ nhận ra mình xem một phim con heo hay chưa. Tôi không nói đến những phim có cảnh tình ái, như Last Tango in Paris chẳng hạn, dù tôi nhận ra, rằng với nhiều người như thế có thể đã là chướng rồi. Không, thứ tôi muốn nói đến là phim con lợn chính cống, với mục đích độc nhất và trung thành là kích thích dục vọng của khán giả, từ đầu chí cuối, và theo một cách mà, trong khi dục vọng này được kích thích bởi những cảnh giao hợp đủ trò biến hóa, phần còn lại câu chuyện lại chẳng có chút giá trị nào.

Các phán quan thường được yêu cầu phân xử xem một phim có phải thuần túy con heo, hay có giá trị nghệ thuật gì hay không. Tôi không phải một trong những người khăng khăng rằng giá trị nghệ thuật có thể bù đắp cho mọi thứ; thỉnh thoảng các tác phẩm nghệ thuật đích thực còn nguy hiểm với đức tin, với hành vi, với quan điểm hiện tại hơn cả các tác phẩm ít giá trị hơn. Nhưng tôi tin rằng những người thành niên có quyền tiêu thụ văn hóa phẩm con heo, ít nhất để còn muốn cái gì khác cao hơn. Tuy vậy, tôi nhận ra rằng thỉnh thoảng một quan tòa buộc phải quyết định xem một phim được sản xuất ra nhằm bày tỏ các khái niệm hay lý tưởng thẩm mỹ nào đó (kể cả qua những cảnh vi phạm cái nhìn đạo đức đã được chấp nhận), hay nhằm mục đích độc nhất là đánh thức bản năng của khán giả.

Vầng, có một tiêu chuẩn để quyết định xem một phim có phải con heo hay không, và nó dựa trên sự tính toán về thời gian bị lãng phí. Stagecoach, một siêu phẩm đại chúng vĩ đại, được quay toàn bộ trên độc một chiếc stagecoach [xe ngựa] (ngoại trừ đoạn mở đầu, vài quãng ngắn và đoạn kết thúc). Nhưng nếu không có chuyến đi này thì bộ phim sẽ không có ý nghĩa gì hết. L’avventura của Antonioni thì chỉ độc có thời gian phung phí: người ta đến rồi đi, nói chuyện, thất lạc rồi được tìm lại, mà chẳng có gì xảy ra cả. Chỗ thời gian phung phí này có thể hấp dẫn hoặc không, nhưng bộ phim thì đích thị nói về nó.

Ngược lại, một phim con heo, để biện hộ cho chi phí một tấm vé hay việc mua một máy cát-sét, bảo chúng ta rằng có những ai đó cặp với nhau về mặt tình dục, nam với nữ, nam với nam, nữ với nữ, nữ với chó hay ngựa đực (Tôi có thể chỉ ra rằng chẳng có phim heo nào mà nam cặp với ngựa cái hay chó cái: sao lại không nhỉ?). Và điều này vẫn sẽ ổn thôi: nhưng nó chỉ toàn là thời gian phung phí.

Nếu Gilbert, để hiếp Gilbertina, phải đi từ Lincoln Center đến Sheridan Square, thì bộ phim cho bạn thấy Gibert ngồi ở trong xe anh ta suốt cuộc hành trình, đi hết đèn đỏ này đến đèn đỏ khác.

Phim con heo chỉ toàn những người leo vào trong xe và lái mút chỉ, các cặp phí phạm biết bao nhiêu thời gian để ghi tên tại các quầy khách sạn, những quý ông phải tốn nhiều phút trong thang máy mới đến được phòng của họ, các cô gái tọng các loại thức uống khác nhau và mân mê không biết chán những dây chuyền và áo blu trước khi thú nhận với nhau rằng họ thích Sappho hơn Don Juan. Nói một cách đơn giản và sống sượng, trong phim heo, trước khi bạn có thể thấy một con ngựa khỏe mạnh bạn phải kiên nhẫn chịu đựng một phim tài liệu có thể được tài trợ bởi Cục Giao thông.

Có các lý do thấy rõ. Một bộ phim mà Gilbert chỉ có nhõn việc hiếp Gilbertina, hết trước ra sau rồi úp thìa, thì quả là không thể chịu đựng được. Về mặt thể phách với các diễn viên, và mặt kinh tế với nhà sản xuất. Và cũng không thể chịu đựng được đối với khán giả về mặt tâm lý: để sự quá lố có tác dụng, người ta phải thực hiện nó trên một phông nền của cái bình thường. Mô tả cái bình thường là một trong những thứ khó nhất đối với bất cứ nghệ sĩ nào, chứ còn phác họa sự lệch lạc, phạm tội, hãm hiếp, tra tấn, thì dễ quá.

Bởi vậy phim con heo buộc phải cho thấy cái bình thường theo cách mọi khán giả đều mường tượng được – nhất định như thế nếu sự quá lố là để gây hứng thú. Bởi vậy, nếu Gilbert phải bắt xe buýt và đi từ A đến B, chúng ta sẽ thấy Gilbert bắt xe buýt, rồi xe buýt khởi hành từ A đến B.

Điều này thường chọc tức khán giả, bởi họ nghĩ rằng họ thích những cảnh không thể diễn tả tiếp tục cơ. Nhưng đây là một ảo tưởng về phía họ. Họ không chịu được cả một tiếng rưỡi toàn những cảnh không thể diễn tả đâu. Nên các đoạn phung phí thời gian lại là cần thiết.

Tôi nhắc lại nhé. Hãy đi vào một rạp phim. Nếu để đi từ A đến B, các nhân vật phải đi lâu hơn thông thường bạn sẽ, thì bộ phim bạn đang xem chính là phim con heo.

1989

Dịch từ How to Travel with a Salmon & Other Essays (Umberto Eco)