Nghị quyết siết hộ khẩu đối với người nhập cư vừa qua của một tỉnh khiến tôi liên tưởng đến truyện Bản du ca cuối cùng [của loài người không còn đất sống] của Erich Maria Remarque. Đối với tôi Remarque xứng đáng được xếp vào hàng tác giả “cổ điển” bởi ông là bậc thầy về khắc họa nhân vật, sắp đặt tình huống và ông đặt ra (thỉnh thoảng còn tuyên ngôn luôn) những vấn đề phổ quát về thân phận con người. Nạn phân biệt người Do Thái ở châu Âu (tôi dùng từ rất nhẹ) trong lịch sử hiện đại là bài học thấm thía, là sự phản tư dành cho những người trong cuộc về sắc tộc, màu da, căn tính, sự tước đoạt và nỗi thống khổ. Tác giả tài tình ở chỗ ông cô đọng các “thông số” đó vào một cuốn truyện tương đối vừa vẹn cho một bộ phim điện ảnh. Tôi thường quan tâm đến những tác phẩm có bố cục điện ảnh. Và sẽ trở lại điều này sau, nhưng tôi có một nhận xét thế này, các tác giả và đạo diễn phương Tây (như Remarque, Kundera hay Lars von Trier) thường có tư duy phân kỳ, tức là dùng những cái nhỏ (sự mất nơi ở, nỗi u uất) để nêu lên những điều phổ quát (mất căn tính, vô tri, sự tận thế); còn các tác giả và đạo diễn phương Đông (Farhadi, Cao Hành Kiện, Murakami) thường có xu hướng tiết giảm những cái to tát (xác tín, dị biệt, bất bình đẳng, đổ vỡ) thành những vấn đề mang thuộc tính dân tộc. Nhận xét này chỉ tương đối vì tôi mới nghĩ đến một cách sơ bộ.

Bản du ca cuối cùng kể về một người thanh niên người Đức nhưng do bố có gốc Do Thái nên bị tước quyền công dân Đức, đành phải đi lưu vong sang hết nước này đến nước nọ miễn là được cấp cho giấy thông hành trong vòng mươi mười lăm ngày. Sau thời hạn đó thì phải đến báo với nhà chức trách để được tống cổ trên danh nghĩa sang một nước khác, nếu không muốn bị tù vài tháng và vẫn bị tống cổ. Nếu trở lại một nước nào đó lần thứ ba hay thứ tư thì bị phạt tù, trục xuất và cấm đặt chân trở lại. Trong tình trạng mất nơi ở thường trực như vậy thì ngay cả tình yêu cũng trở thành quá xa xỉ và cái chết trở nên quá thường như cân đường hộp sữa. Cái phổ quát trong truyện theo tôi là thế này: chúng ta không thể tưởng tượng nổi tình cảnh cách đây dăm chục năm tệ hại thế nào, nên hãy coi chừng cái thời bây giờ mình đang sống.

Farhadi là một đạo diễn tiêu biểu người Iran. Phim A separation (Một cuộc li dị) của ông có lẽ sẽ kèn cựa với Melancholia (Hành tinh u uất) của Lars von Trier để tranh giải Oscar phim nước ngoài hay nhất 2012; có lẽ thôi, dù sao đây là hai phim tôi thấy hay nhất trong năm qua. Cả hai đều nặng nề từ đầu đến cuối, A separation đi theo lối hội tụ và Melancholia đi theo lối phân kỳ như tôi đã nói ở trên. Nhìn rộng ra thì sự lựa chọn một trong hai phim sẽ trở về với cách phân biệt hai quan niệm rạch ròi tuy cũ nhưng còn lâu mới ngã ngũ: nghệ thuật vị nghệ thuật và nghệ thuật vị nhân sinh. Tôi nghĩ nhiều khả năng phim của Farhadi – tức nghệ thuật vị nhân sinh – sẽ thắng. Bởi nó đụng chạm đến chế độ đẳng cấp và phân biệt nam nữ ở quốc gia đạo Hồi, làm lung lay đến gốc rễ của lòng tin vào tín ngưỡng. Nó xóa đi khoảng cách giữa các dân tộc và trong nội bộ một dân tộc. Còn Melancholia, mặc dầu xuất sắc, nói về những thứ to tát mà con người hiếm khi cho phép mình được thư thả nghĩ đến.

Lars von Trier thông cảm với Hitler, điều đó dễ hiểu. Nhưng không phải ai cũng thông cảm cho sự thông cảm đó, bởi với nhiều người, được thông cảm đã là một điều xa xỉ.